Làng chạm bạc Đồng Xâm (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên)

Làng nghề bên sông Đồng Giang

Đồng Xâm, tên cũ là làng Đường Thâm, nằm bên hữu ngạn sông Đồng Giang, cách thành phố Thái Bình cũ khoảng 20 km về phía Đông^[2]. Trước đây làng thuộc xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương (Thái Bình); sau khi Thái Bình sáp nhập vào Hưng Yên năm 2025, các bài báo năm 2026 ghi nơi này thuộc xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên^[3][4]. Dù được gọi là làng chạm bạc, thợ Đồng Xâm làm cả đồ đồng, đồ thờ và trang sức; một bài viết còn cho biết nay nguyên liệu chính nghiêng về đồng vì bạc đắt^[1][2].

Tổ nghề Nguyễn Kim Lâu và các mốc niên đại

Các nguồn đều nhắc tổ nghề Nguyễn Kim Lâu nhưng ghi mốc rất khác nhau. Báo Nông nghiệp và Môi trường (2024) kể ông mang nghề kim hoàn từ châu Bảo Lạc, nước Đại Minh, về dạy dân làng vào thế kỷ XV; đền thờ tổ khởi từ một am nhỏ dựng năm 1428, và bia đá ở đền có dòng "mùa xuân năm Thuận Thiên thứ 2 (1428)", dặn rằng nghề không được truyền cho người ngoài phường^[1]. Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ (2026) cũng dựa vào ghi chép ở đền thờ tổ để nói năm 1428 ông truyền nghề chạm kim khí và lập phường Phúc Lộc^[4].

Báo Đại Đoàn Kết (2021) lại viết làng hình thành từ cuối thời Trần, hơn 600 năm trước, còn nghề chạm bạc chỉ khoảng 400 năm; theo bài này, văn bia tổ nghề dựng năm 1689 ghi việc năm Chính Hòa thứ 10, tổ sư Nguyễn Kim Lâu từ châu Bảo Long đến Đồng Xâm lập mười hai phường để truyền nghề^[2]. Hai bản kể khác nhau cả về năm (1428 hay 1689) lẫn nơi xuất xứ của vị tổ (Bảo Lạc hay Bảo Long). Bài viết này không chọn giữa chúng; cần đối chiếu văn bia gốc.

Theo bài năm 2024, tổ nghề được các đời vua công nhận là thần "Linh ứng – Chính trực", sắc phong của vua Khải Định ngày 25/7/1925^[1].

Kỹ thuật và sản phẩm

Một bài mô tả người thợ phải qua các công đoạn "trơn – đấu – đậu – chạm", tùy sản phẩm mà tạo hình trước rồi chạm hoặc chạm trước rồi lên hình^[1]; bài khác nói nghề có ba cách chế tác là chạm, đậu và trơn, và Đồng Xâm chuyên về chạm, công đoạn dễ hỏng cả sản phẩm nếu sai một chút^[2]. Điểm được nhiều bài nhắc là cách tận dụng độ phản quang của bạc để tạo sáng – tối cho hình chạm^[2][4][5].

Sản phẩm xoay quanh đồ thờ cúng (đỉnh, vạc, lư hương, các con vật trong tứ linh), trang sức và hàng mỹ nghệ; nhiều mặt hàng được dập khuôn trước rồi thợ chạm sau^[2]. Một cơ sở được nêu tên là "Đồ đồng mỹ nghệ Thái Úy", đạt chuẩn OCOP 3 sao^[4]. Suốt nhiều thế kỷ nghề được giữ bí truyền; nay kỹ thuật không còn là độc quyền của thợ Đồng Xâm nhưng một số thủ pháp tinh xảo vẫn được giữ kín^[2].

Thợ Đồng Xâm đi xa

Theo Báo Đại Đoàn Kết và Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ, thời Nguyễn nhiều nghệ nhân được mời vào Huế chế tác cung kiếm, trang sức cho triều đình, và cùng thợ Châu Khê, Định Công lập nên phố Hàng Bạc ở Hà Nội^[2][4]. Đây là lời kể trong báo chí, các bài không dẫn tư liệu gốc. Thời bao cấp, làng làm bạc theo đơn hàng của nhà nước để làm quà tặng các nước xã hội chủ nghĩa; sang thời mở cửa, nhiều thợ rời làng ra các thành phố lớn làm nghề vàng, bạc, đồng, về sau một số người quay lại mở cơ sở^[1].

Số liệu hôm nay chưa khớp nhau

Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ (tháng 5/2026) ghi vùng nghề có hơn 150 tổ sản xuất, trên 4.000 lao động, thu nhập bình quân 5–12 triệu đồng mỗi người mỗi tháng^[4]. Báo Dân Việt (cũng tháng 5/2026) ghi xã Trà Giang có khoảng 300 hộ, cơ sở chạm bạc với gần 5.000 lao động^[3]. Bài năm 2024 nêu thu nhập ổn định 6–7 triệu đồng, thợ giỏi gấp hai đến ba lần, và tiểu thủ công nghiệp chiếm 57,6% giá trị sản xuất của xã Hồng Thái^[1]. Các bài không nói cách đếm "tổ", "hộ" hay "cơ sở" nên khó đối chiếu.

Một bài khác, không ghi ngày đăng, về hợp tác xã chạm bạc Phú Lợi cho biết nghề mạ bạc dùng nhiều hóa chất như axit, thủy ngân, muối bạc xianua; nước thải mạ ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe thợ^[5]. Chính quyền xã Trà Giang nay nêu mục tiêu quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề để các hộ mở rộng quy mô và cải thiện môi trường sản xuất^[3].

Đền và lễ hội

Lễ hội đền Đồng Xâm tưởng nhớ tổ nghề Nguyễn Kim Lâu cùng Triệu Vũ Đế và Trình Thị Hoàng Hậu; báo Dân Việt ghi hội diễn ra từ 1 đến 3 tháng Tư âm lịch, đền rộng khoảng 1.000 m², hội bơi chải trên sông Vông là điểm nhấn^[3]. Báo Đại Đoàn Kết lại viết hội mở vào cuối tháng Ba âm lịch^[2]. Về danh hiệu, các bài ghi năm 2010 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận làng nghề, và Hiệp hội Làng nghề Việt Nam xếp Đồng Xâm vào 12 làng nghề tiêu biểu toàn quốc^[1][2][4]; những bài đã đọc không nói nghề này đã vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.