Đình Hoành Sơn (Nghệ An)

Vị trí và thờ tự

Đình Hoành Sơn nằm bên hữu ngạn sông Lam, tựa lưng vào núi Thiên Nhẫn, ở xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn (cũ); từ 1/7/2025 địa điểm này thuộc xã Thiên Nhẫn, tỉnh Nghệ An^[1]. Báo Văn hóa (2024) cho biết đình còn có tên đình Nam Hoa hoặc đình Làng Ngang^[2]. Thành hoàng là Uy Minh vương Lý Nhật Quang, được các bài nêu là con trai thứ tám của vua Lý Thái Tổ; đình còn thờ Tứ vị Thánh nương, Phật Thích Ca và các tượng Phật đưa về từ chùa Ngang sau khi chùa này sập^[1][2][3].

Niên đại và người dựng đình

Theo ThS. Lưu Văn Hùng (Tạp chí Quản lý nhà nước, 8/2026), đình dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVIII, thời Cảnh Hưng. Bài nêu hai căn cứ: dòng lạc khoản chữ Hán trên quá giang của bộ vì số 2 và số 5, và ghi chép của Hippolyte Le Breton trong An Tĩnh cổ lục về việc khởi công năm 1763^[1]. Báo Đại Đoàn Kết (2020) ghi đình khởi dựng tháng Chạp năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 23, và hoàn thành khoảng 1763–1764^[3]; Báo Văn hóa (2024) ghi xây xong năm 1763^[2]. Người khởi xướng được nêu là Đặng Thạc, một hương cống từng làm quan, người cúng phần đất khu vườn đình. Chuyện hai tốp thợ, một của làng Hoành Sơn và một người Nam Hoa Thượng, cùng làm song song được bài nghiên cứu xem là giai thoại^[1].

Mặt bằng và khung gỗ

Mặt bằng hình chữ "Đinh" gồm Đại đình (tiền điện) và Hậu cung (hậu điện) thông nhau ở gian giữa. Khuôn viên rộng 1.663,3 m², Đại đình 330,4 m² gồm bảy gian hai chái, Hậu cung 44,8 m² một gian^[1][3]. Khung gỗ có sáu bộ vì, 32 chân cột (12 cột cái, 20 cột quân), cột làm kiểu "thượng thu hạ thách", đường kính trên 50 cm^[1][3]. Các bộ vì số 1, 3, 4 và 6 dựng theo kiểu giá chiêng chồng rường con nhị, chạm khắc dày; hai bộ số 2 và 5, là hai bộ có lạc khoản, đơn giản hơn với kiểu giá chiêng kẻ chuyền. Bốn đầu dư ở bộ vì số 4 quay vào giữa, được tác giả coi là dấu hiệu bảo lưu mô thức cổ^[1]. Báo Đại Đoàn Kết gọi kết cấu các vì kèo là "chồng diêm"^[3].

Chạm khắc

Chạm khắc phủ trên vì nóc, vì nách, ván dong, ván bưng, kẻ, bẩy, đầu dư, cổ nghé, bằng kỹ thuật chạm bong kênh và chạm lộng^[1]. Đề tài gồm tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý, hổ phù ọe mặt trăng, long mã hà đồ; điển tích Nho – Đạo như "Tứ hiền ẩn núi Thường Sơn", "Thành Thang sính Y Doãn", "Văn Vương nghinh Thái Công"; cảnh khoa cử như vinh quy bái tổ, thi võ, xem bảng; và đời sống dân gian như cấy cày, bắt cá, chèo thuyền, đánh cờ người, thưởng trà^[1][3]. Bài nghiên cứu cho rằng một lớp chạm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX kém "thần" hơn lớp gốc^[1]. Báo Đại Đoàn Kết nhận xét các hình lặp lại giữa ba bộ vì phía tây bắc và ba bộ vì phía đông nam, như phượng hàm thư, chèo thuyền, vinh quy, có thể là dấu hiệu của hai tốp thợ^[3].

Biến động và trùng tu

Báo Đại Đoàn Kết kể đình từng có khoảng 100 pho tượng nhưng lũ lớn cuốn gần hết; trước 1945 đình từng là chỗ ở của thực dân Pháp, đến năm 1992 là trụ sở địa phương, sau đó trở lại làm nơi sinh hoạt của dân làng. Hai kỳ lễ lớn xưa, kỳ phúc tháng hai và rước thần rằm tháng sáu âm lịch, nay mai một^[3]. Báo Văn hóa (12/2024) cho biết đình xuống cấp và có dự án tu bổ 24 tỷ đồng từ vốn đầu tư công trung hạn 2021–2025, thi công trong ba năm; Sở Văn hóa và Thể thao Nghệ An gọi đây là lần tu bổ lớn nhất kể từ khi xếp hạng. Cấu kiện mục ở chân hoặc giữa được cắt bỏ phần hỏng rồi ghép khối gỗ mới bằng keo; chỉ cấu kiện hư nặng mới phải thay^[2].

Xếp hạng và những điểm các nguồn chưa thống nhất

Ngày 25/12/2017, Thủ tướng ký Quyết định số 2082/QĐ-TTg xếp hạng đình là di tích quốc gia đặc biệt, di tích kiến trúc nghệ thuật đầu tiên của Nghệ An đạt hạng này^[1][2][3]. Trước đó đình đã được xếp hạng cấp quốc gia, nhưng năm ghi lệch nhau: 1984 theo bài nghiên cứu, 1980 theo Báo Đại Đoàn Kết^[1][3]. Báo Đại Đoàn Kết còn nhắc việc đón nhận danh hiệu đặc biệt nhân kỷ niệm 990 năm danh xưng Nghệ An mà không ghi năm, nên cần phân biệt ngày ký quyết định với ngày trao bằng^[3].

Về niên đại, hai dòng lạc khoản ghi can chi "Quý Mùi" và "Canh Ngọ", được bài nghiên cứu đọc là "trùng khớp tương đối" với niên hiệu Cảnh Hưng^[1]; trong thời Cảnh Hưng, Quý Mùi ứng với năm 1763 còn Canh Ngọ ứng với 1750, hai mốc cách nhau 13 năm, và bài không giải thích khoảng chênh này. Báo Văn hóa ghi đình tồn tại "gần 300 năm" trong khi mốc 1763 tính đến 2024 mới khoảng 261 năm^[2]. Diện tích khuôn viên cũng khác: 1.663,3 m² theo bài nghiên cứu và Báo Đại Đoàn Kết, khoảng 2.500 m² theo Báo Văn hóa^[1][2][3].