Chùa Tây Phương (Sùng Phúc tự, Hà Nội)

Khái quát

Chùa Tây Phương, tên chữ là Sùng Phúc tự, nằm trên núi Câu Lâu (Câu Lậu), xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng 40 km^[2][5]. Theo trang thông tin của Cục Di sản văn hóa, đây là di tích kiến trúc nghệ thuật, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt bằng Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014^[1]. Chùa nổi tiếng nhờ khối kiến trúc gỗ hai tầng tám mái và hệ thống tượng gỗ, trong đó có bộ mười tám vị La Hán^[1][2].

Niên đại và các lần tu sửa

Thời điểm khởi dựng còn nhiều cách kể. Theo Cục Di sản văn hóa, một số nhà nghiên cứu cho rằng đến năm Giáp Dần (1554), thời Mạc, chùa đã có quy mô như hiện nay; năm 1660 chúa Trịnh Tạc cho tu sửa và làm tam quan, về sau Trịnh Giang cũng sửa chùa và tạc thêm tượng^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam (2023) lại ghi năm 1632 thời Lê Thần Tông chùa dựng thượng điện ba gian, hậu cung và hành lang 20 gian; khoảng 1657–1682 chúa Trịnh Tạc cho phá chùa cũ để dựng lại; năm 1794, thời Tây Sơn, chùa được trùng tu hoàn toàn và hình dáng ấy giữ đến nay^[5]. Hai bài báo Nhịp sống Hà Nội và Báo Pháp Luật cũng kể các truyền thuyết xa hơn: có giai thoại về thế kỷ VIII và chuyện Cao Biền cho yểm mạch bằng cách dựng chùa; đây là truyền thuyết, không có niên đại chắc chắn^[4][5].

VietnamPlus (2024) tóm lại: chứng tích vật chất cho thấy chùa gắn với thời Mạc Phúc Nguyên (1547–1561) và là thời điểm chùa có quy mô như nay, sau đó các vua chúa Lê – Trịnh chỉ tu sửa thêm, không nhiều^[2]. Sự khác biệt giữa các nguồn cho thấy hình dáng chùa là kết quả của nhiều lần dựng, sửa, và các mốc niên đại cần nghiên cứu thêm.

Mặt bằng và kết cấu gỗ

Từ tam quan hạ phải đi lên 247 bậc đá ong mới tới tam quan thượng theo VietnamPlus, còn Báo Pháp Luật ghi 239 bậc; hai con số khác nhau chưa có lời giải thích^[2][5]. Khu chùa chính gồm tiền đường, trung đường, thượng điện, bố cục theo chữ "Công"; cả ba tòa đều là khung gỗ chồng diêm hai tầng tám mái, ở giữa hai tầng là cổ diêm bưng ván đố. Hai tòa tiền đường và thượng điện rộng năm gian hai chái, còn tòa giữa (trung đường) hẹp lại thành ba gian hai chái, bù lại mái thượng diêm được nâng cao hơn^[1]. Các bộ vì liên kết theo lối "chồng rường bẩy hiên", chân cột đặt trên tảng đá chạm hoa sen^[1]. Tuổi Trẻ (2022) mô tả chùa gồm ba tòa thượng, trung, hạ đứng song song thành hình chữ "Tam", dựng theo phái Bắc tông^[3]; cách mô tả này khác cách gọi "chữ Công" của Cục Di sản văn hóa nên bài ghi cả hai.

Mái lợp ngói mũi hài lớn, bên dưới có lớp ngói lót năm màu đỏ, xanh lục, xanh lam, vàng, trắng; Cục Di sản văn hóa giải thích đó vừa để trang trí, vừa gợi tấm áo cà sa hay năm màu của hoa sen^[1]. Trên bờ nóc và đầu đao có rồng đắp nổi; các cấu kiện gỗ được chạm nhiều đề tài như mây, hổ phù, tứ linh, tứ quý, cánh sen^[1]. Cũng theo trang này, ô cửa hình tròn trên kết cấu hai tầng tám mái tượng trưng cho âm dương ngũ hành và "sắc sắc không không"^[1]. Bài này trích lại diễn giải đó như cách đọc của cơ quan di sản, không phải quy ước kiến trúc duy nhất.

Hệ thống tượng

Theo Cục Di sản văn hóa, hệ thống tượng Phật là nét đặc sắc nhất của chùa, "có thể coi như một bảo tàng tượng Phật của Việt Nam": tượng làm bằng gỗ mít, phần lớn niên đại cuối thế kỷ XVIII, một số được tạc giữa thế kỷ XIX, tiêu biểu là Tuyết Sơn, Thập bát La Hán và Bát Bộ Kim Cương^[1]. VietnamPlus (2024) nhắc thêm bộ Tam Thế, Di Đà tam tôn, mười sáu pho tượng Tổ và cho biết bộ tượng Phật thời Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII được công nhận Bảo vật quốc gia; theo bài này, các nhà khoa học đánh giá đây là ngôi chùa duy nhất ở Việt Nam còn lưu giữ được hệ tượng Phật là kiệt tác điêu khắc cổ, và nhận định đó chưa được kiểm chứng độc lập^[2]. Bài cũng viết các chạm trổ quanh chùa do nghệ nhân làng Chàng Sơn thực hiện, nhưng không dẫn tư liệu cụ thể^[2].

Xuống cấp và tu bổ

Tuổi Trẻ (3/2022) ghi nhận nhiều hạng mục bị mối mọt, một phần mái chùa Hạ xô lệch, thấm dột, một số pho La Hán hư hại; theo đại diện huyện, đợt đại tu gần nhất là năm 1990^[3]. Ngày 22/2/2024, Phó Thủ tướng ký Quyết định số 190/QĐ-TTg phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích^[2]. Các nguồn đã đọc chưa cho biết việc tu bổ đã hoàn thành hay chưa.