Cầu ngói Thanh Toàn (Huế)

Vị trí và người dựng cầu

Cầu ngói Thanh Toàn bắc qua một con kênh nhỏ ở làng Thanh Thủy Chánh, xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy cũ, nay thuộc thành phố Huế; cầu cách trung tâm thành phố khoảng 8 km về phía Đông^[1][3]. Các bài báo đều ghi cầu được dựng năm 1776, dù một bài nói rõ mốc này dựa theo lời kể của người dân^[1][2][3].

Người khởi xướng là bà Trần Thị Đạo, thuộc thế hệ thứ sáu của họ Trần. Theo Tuổi Trẻ Online (2012), bà là vợ thứ ba của một vị quan lớn thời Lê, không có con, và đã dùng tiền riêng để xây cầu cho dân làng^[1]. Bài viết kể rằng nhà vua ban sắc khen và miễn nhiều thứ sưu dịch cho làng; năm 1925 vua Khải Định truy tặng bà tước hiệu “Dực Bảo Trung Linh Hưng phò” và cho lập bàn thờ ngay trên cầu^[1]. Chi tiết về tên vua và năm ban sắc trong bài này có chỗ chưa ăn khớp với niên đại các triều Lê, nên chỉ nên xem là truyền thuyết địa phương chưa được đối chiếu với tư liệu gốc. Ngày nay gian chính giữa của cầu vẫn là nơi thờ bà Trần Thị Đạo^[3].

Kiểu “thượng gia, hạ kiều”

Cầu được dựng theo lối “thượng gia, hạ kiều”: phía trên là mái nhà, phía dưới là cầu^[1][2]. Một bài trên Báo Nông nghiệp và Môi trường so sánh kiểu dáng này với chùa Cầu ở Hội An^[5]. Phần mái che chia làm bảy gian, hai bên thân cầu có hai dãy bục gỗ kèm lan can để người qua đường ngồi nghỉ, tựa lưng^[2][3]. Khung chính và ván sàn làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói âm ống tráng men Thanh Lưu Ly^[3]. Theo Tuổi Trẻ Online, loại ngói lưu ly có nguồn gốc Trung Hoa từng rất quý, thường chỉ dùng cho công trình của vua quan^[1]. Hai đầu cầu có câu đối và các họa tiết khảm sành sứ^[2][3].

Kích thước cầu được nêu khác nhau tùy thời điểm. Tuổi Trẻ Online mô tả cầu dài 17 m, rộng 4 m^[1][2]. Theo Báo Nhân Dân (2021), ban đầu cầu dài 18,75 m, rộng 5,82 m; qua nhiều lần tu sửa, trước đợt trùng tu thứ năm cầu chỉ còn dài 16,85 m, rộng 4,63 m^[3]. Các bài không giải thích khoảng chênh giữa những con số này.

Xếp hạng và trùng tu

Cầu được Bộ Văn hóa công nhận là di tích cấp quốc gia vào ngày 14/7/1990^[2]. Hai bài khác cũng ghi năm 1990 nhưng không nêu ngày^[4][5].

Đợt trùng tu năm 2020–2021 là lần thứ năm của cầu^[3][4]. Dự án bảo tồn, tu bổ và tôn tạo được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế phê duyệt từ năm 2016, sau nhiều hội thảo khoa học; cầu được hạ giải từ đầu tháng 4/2020 để các nhà khoa học thẩm định lại vật liệu, với nguyên tắc ưu tiên giữ vật liệu gốc, gia cố nền móng và phục hồi các hạng mục theo nguyên bản^[2]. Thời gian thi công dự kiến khác nhau giữa các bài: hai năm theo Tuổi Trẻ Online và 300 ngày theo Báo Nông nghiệp và Môi trường^[2][5]. Kinh phí cũng chưa thống nhất, hơn 13 tỉ đồng theo Tuổi Trẻ Online và hơn 10 tỉ đồng theo Báo Văn hóa và Báo Nông nghiệp và Môi trường^[2][4][5].

Theo Báo Nhân Dân, sau hơn một năm hạ giải, cầu được bàn giao lại cho người dân và thành phố Huế; ván sàn và khung gỗ được sơn lại, các chi tiết gỗ mục rỗng được thay, phục hồi mái ngói âm ống men Thanh Lưu Ly, hai câu đối đầu cầu và các chi tiết sành sứ được sơn lại như nguyên gốc, đồng thời lắp thêm hệ thống đèn trong lòng cầu, trên lan can và ở gốc cây quanh cầu^[3].

Gắn với đời sống làng quê

Thanh Toàn không chỉ là một di tích mà còn là nơi sinh hoạt của cộng đồng. Nhân dịp khánh thành trùng tu vào tháng 4/2021, thị xã Hương Thủy khai mạc Tuần lễ xúc tiến du lịch cộng đồng ngay tại cầu, với biểu diễn nghệ thuật, ẩm thực, trò chơi dân gian, hội bài chòi và các tour trải nghiệm làng quê^[4]. Báo Văn hóa cũng gọi đây là đợt trùng tu “đồng bộ, chi tiết và bài bản hơn” các lần trước, khắc phục các sai lệch của những lần sửa chữa cũ^[4].