Nhà Hậu Trần và cuộc kháng chiến chống quân Minh (1407–1414)

Bối cảnh sau khi nhà Hồ thất bại

Năm 1407, quân Minh bắt cha con Hồ Quý Ly, đổi nước Đại Ngu thành quận Giao Chỉ và đặt bộ máy quan lại trực tiếp cai trị. Theo Wikipedia tiếng Việt, tháng 6 cùng năm Trương Phụ và Mộc Thạnh dẫn quân về nước, để Lữ Nghị và Hoàng Phúc ở lại trấn giữ^[4]. Ít tháng sau, một số tôn thất và quan lại cũ nhà Trần dựng người họ Trần lên làm vua để chống Minh; sử gọi chính quyền này là nhà Hậu Trần^[2]. Cách gọi này theo Đại Việt sử ký toàn thư; Khâm định Việt sử thông giám cương mục chỉ thuật việc mà không dùng cụm từ ấy^[4].

Nhà Minh cũng sớm nhắm tới giới tinh hoa Đại Việt: Báo Nghệ An dẫn sách Việt kiệu thư rằng năm 1407 Minh Thành Tổ lệnh tìm bắt một danh sách người tài, có cả Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân, để đưa về kinh đô^[3].

Giản Định đế và trận Bô Cô (1407–1408)

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Trần Ngỗi là con vua Trần Nghệ Tông, từng được Hồ Quý Ly phong Nam quận vương. Khi nhà Hồ thất bại, ông lánh về Mô Độ (Yên Mô, Ninh Bình), nơi thủ lĩnh Trần Triệu Cơ lập ông làm vua. Ông lấy hiệu của mình làm đế hiệu (Giản Định đế), niên hiệu Hưng Khánh^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi lễ lên ngôi vào tháng 10 năm Đinh Hợi (1407)^[2].

Lực lượng còn yếu nên phải rút vào Nghệ An. Tại đây Đặng Tất, nguyên Đại tri châu Hóa châu, và Nguyễn Cảnh Chân, người Nghệ An từng đỗ Thái học sinh, theo nhà vua; Đặng Tất trực tiếp cầm quân, Nguyễn Cảnh Chân làm tham mưu^[3]. Quân Hậu Trần nhờ vậy làm chủ vùng từ Nghệ An vào tới Thăng Hoa^[4]. Giản Định đế cũng trừng trị những “ngụy quan” theo Minh: tháng 12 âm lịch năm Đinh Hợi (1407) giết Trần Thúc Dao, Trần Nhật Chiêu cùng hơn 500 thuộc hạ; Toàn thư chê việc giết cả những người bị ép theo là thiếu nhân nghĩa^[1].

Trận lớn nhất là Bô Cô, ngày 14 tháng 12 năm Mậu Tý, ở bến thuộc Ý Yên, Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình)^[1]; Báo Nghệ An quy ra ngày 30/12/1408^[3]. Mộc Thạnh mang quân từ Vân Nam sang tiếp viện, nhưng theo Toàn thư, nhà vua tự cầm dùi đánh trống thúc quân, quân Minh thua, Binh bộ thượng thư Lưu Tuấn bị chém, Mộc Thạnh chạy về thành Cổ Lộng^[1].

Vụ án Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân

Sau Bô Cô, nhà vua muốn đánh thẳng Đông Quan, còn hai tướng chủ trương dẹp nốt các cứ điểm xung quanh rồi mới tiến; bất đồng ấy gieo nghi kỵ^[3]. Tháng 2 năm Kỷ Sửu (1409), khi vua đóng ở Hoàng Giang, nội nhân Nguyễn Quỹ và học sinh Nguyễn Mộng Trang tâu rằng hai người chuyên quyền bổ nhiệm, cách chức. Vua gọi cả hai đến, bóp cổ giết Đặng Tất, còn Nguyễn Cảnh Chân chạy lên bờ thì bị chém^[1]. Ngô Sĩ Liên cho rằng cha con hai tướng đủ sức giúp nhà vua khôi phục cơ nghiệp, nhưng vì nghe lời gièm mà tự hại mình^[3].

Trùng Quang đế (1409–1414)

Con hai người là Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị đem quân về Thanh Hóa, rước Trần Quý Khoáng, cháu nội Trần Nghệ Tông, lên ngôi ở Chi La (nay thuộc Hà Tĩnh) vào tháng 3 (âm lịch) năm 1409, niên hiệu Trùng Quang. Nguyễn Súy làm Thái phó, Nguyễn Cảnh Dị làm Thái bảo, Đặng Dung giữ chức Đồng bình chương sự^[2]. Nguyễn Súy sau đó bắt Giản Định đế ở thành Ngự Thiên và tôn làm Thượng hoàng để hai bên cùng đánh giặc; Nguyên sử của Trung Quốc cũng chép việc này^[1].

Khi Trương Phụ mang viện binh sang, quân Hậu Trần yếu thế. Giản Định đế bị bắt ở Mỹ Lương (Chương Mỹ, Hà Nội) rồi bị đưa về Kim Lăng; Toàn thư ghi tháng 7 năm 1409, Việt kiệu thư ghi tháng 10^[1]. Từ đó Trùng Quang đế chỉ huy một mình, dựa vào dân từ Nghệ An đến Tân Bình, Thuận Hóa. Ông thắng ở Bến La (Hạ Hồng) tháng 5 năm 1410 và ở Thái Dà (Quảng Trị) tháng 9 năm 1413, trận sau suýt bắt được Trương Phụ^[2].

Kết cục

Cuối năm 1413, Trương Phụ tập trung quân đánh Nghệ An. Trùng Quang đế lui về châu Hóa, sứ giả Nguyễn Biểu bị bắt và giết, Nguyễn Cảnh Dị và Đặng Dung sa vào tay giặc; nhà vua chạy sang Lão Qua nhưng bị bắt vào tháng 12^[2]. Toàn thư chép rằng tháng 4 năm sau quân Minh đưa nhà vua cùng Nguyễn Súy và Đặng Dung về Đông Quan rồi giải đi Yên Kinh; giữa đường nhà vua nhảy xuống nước chết, hai người kia chết theo^[2]. Sử sách không nói rõ nơi xảy ra; dã sử kể là vùng Cửa Hội, Hà Tĩnh^[2].

Điều còn bàn luận

Vì hai vua đều thuộc hoàng tộc nhà Trần, nhiều đền thờ và sách sử vẫn tính nhà Trần có 14 vua, gồm 12 vua Trần và 2 vua Hậu Trần^[4]. Tại đền Tức Mặc (Mỹ Lộc, Nam Định cũ), lễ giỗ Giản Định đế diễn ra ngày 22 tháng Chạp^[1]. Sau chiến thắng Lam Sơn, theo Báo Nghệ An, Lê Thái Tổ truy tặng Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân tám chữ vàng^[3]. Các nguồn còn lệch nhau về nhiều mốc (ngày tôn Thượng hoàng, ngày Giản Định đế bị bắt, năm kết thúc là 1413 hay 1414).