Truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh

Cốt truyện

Theo cách tóm lược của Nguyễn Thị Oanh dựa trên Lĩnh Nam chích quái, Sơn Tinh và Thủy Tinh cùng cầu hôn Mỵ Nương, con gái vua Hùng. Vua Hùng đòi sính lễ gồm "voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao". Sơn Tinh mang lễ vật đến trước nên lấy được Mỵ Nương và đưa nàng về núi Tản. Thủy Tinh đến muộn, không lấy được vợ nên oán hận, hằng năm vào tháng sáu, tháng bảy dâng nước đánh Sơn Tinh; Sơn Tinh dùng phép "nước dâng đến đâu, núi cao đến đó" nên Thủy Tinh thất bại^[1]. Bài viết nhận xét sính lễ vua Hùng đòi là những thứ Sơn Tinh dễ có, còn Thủy Tinh sống dưới nước khó kiếm đủ; và cho rằng truyền thuyết về chống lũ lụt lần đầu xuất hiện trong Lĩnh Nam chích quái, qua "Truyện núi Tản Viên"^[1].

Nhân vật Sơn Tinh

Nguyễn Thị Oanh mô tả Sơn Tinh vừa là con của Lạc Long Quân, được suy tôn là Tản Viên sơn thánh, vừa là "tinh túy của núi cao tụ lại". Theo bà, nhân vật được dựng bằng sức mạnh phi thường tự thân cùng sự hỗ trợ của phép lạ linh thiêng, theo công thức quen thuộc của các văn bản thần tích: ra đời kỳ lạ, chiến công phi thường và hóa thân thành thần bất tử^[1]. Đó là một cách đọc; ở Ba Vì, nơi Sơn Tinh được thờ, người dân còn lưu truyền một lai lịch khác, như phần dưới.

Ý nghĩa: câu chuyện chống lũ

Nhiều tác giả đọc truyền thuyết như hình ảnh cuộc chống thiên tai. Nguyễn Thị Oanh coi Sơn Tinh là biểu tượng của tinh thần chống lũ lụt của người Việt cổ^[1]. TS. Phạm Văn Tình viết trên Báo Nhân Dân rằng Sơn Tinh, còn gọi là Thánh Tản Viên, đại diện cho sức mạnh vật chất, ý chí, sự thông minh, lòng quả cảm và đoàn kết toàn dân trong cuộc đối chọi với thiên tai và địch họa^[3]. VietnamPlus, khi viết về công tác phòng chống lũ ở đồng bằng sông Hồng năm 2024, cũng gọi truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh là cách người xưa thể hiện cuộc chiến chống lũ lụt^[5].

Lai lịch Tản Viên trong truyền thuyết địa phương

Theo lời kể của các cao niên ở Ba Vì mà Báo Hànộimới ghi lại, Sơn Tinh (Tản Viên Sơn Thánh) có hai người em họ là Sùng Công và Hiển Công. Ba anh em mồ côi cha mẹ từ sớm, ngày ngày vào rừng kiếm củi. Sau khi được tiên ông ban gậy thiêng và thần chú, họ cứu giúp nhiều người, diệt thú dữ nên được tôn là Thần sư; về sau Sơn Tinh được tiên ông ban sách ước, nhờ đó thắng Thủy Tinh và lấy Mỵ Nương. Sau khi đánh thắng quân Thục, vua Hùng phong Sơn Tinh là Nhạc phủ Thượng đẳng thần, Hiển Công là Cao Sơn Đại vương và Sùng Công là Quý Minh Đại vương^[2].

Bài báo cho biết thời Lý, Tản Viên được phong "Thượng đẳng tối linh thần" và "Đệ nhất phúc thần"; năm 2018 Hà Nội có 176 di tích thờ Tản Viên ở tám huyện, thị xã, riêng Ba Vì có 100 di tích. Lễ hội ở các di tích thường diễn ra khoảng rằm tháng Giêng, lễ vật không thể thiếu là lợn hoặc gà lông đen tuyền, và tập quán thờ Tản Viên Sơn Thánh ở Ba Vì đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2].

Tản Viên và "Tứ bất tử"

Báo Nhân Dân ghi nhận dân gian tôn thờ bốn vị "bất tử" là Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh, trong đó Tản Viên là vị được nhắc đến đầu tiên^[3]. Tuy vậy, Chu Xuân Giao cho rằng việc nhiều nghiên cứu viện dẫn cuốn Hội Chân Biên khi nói về Tứ Bất Tử là một "ngộ nhận dây chuyền": theo ông, cuốn sách này chỉ lập danh sách các vị bất tử, chứ không hề nhắc tới khái niệm Tứ Bất Tử^[4]. Nguồn gốc của bộ bốn này vì vậy vẫn là vấn đề giới nghiên cứu còn bàn.