Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên (Lạc Long Quân – Âu Cơ)

Cốt truyện

Theo bản tóm tắt dẫn Lĩnh Nam chích quái, Lạc Long Quân tên húy là Sùng Lãm, con của Kinh Dương Vương và Thần Long Nữ, con gái Long Vương hồ Động Đình. Sau khi nối ngôi cha, ông dạy dân cày cấy, trồng dâu, đặt ra tôn ti, đạo cha con, vợ chồng. Ông lấy Âu Cơ và bà sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con trai. Một hôm Long Quân nói với Âu Cơ rằng mình là giống Rồng ở thủy tộc, nàng là giống Tiên ở trên cạn, thủy hỏa tương khắc nên khó ở lâu với nhau; ông đem năm mươi con về miền biển, năm mươi con theo mẹ lên núi, hẹn khi có việc thì báo cho nhau biết^[2]. Theo phần tóm lược của Đỗ Lan Hiền về truyền thuyết trong Đại Việt sử ký toàn thư, người con trưởng được phong làm vua nước Văn Lang, xưng Hùng Vương, truyền ngôi 18 đời cho đến khi bị Thục Phán đánh bại và lập nước Âu Lạc^[1].

Văn bản và các điểm khác nhau

Theo Đỗ Lan Hiền, Đại Việt sử ký toàn thư (khoảng năm 1479, dưới thời Lê Thánh Tông) là bộ sử đưa truyền thuyết này vào phần quốc sử. Hai bộ sử trước đó là Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu (khoảng năm 1272, nay thất truyền) và Đại Việt sử lược (khuyết danh, cuối thế kỷ XIV) không nhắc đến chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ; Ngô Sĩ Liên dùng phần lớn sách của Lê Văn Hưu nhưng bổ sung thêm phần này^[1]. Báo Nhân Dân ghi lời chép của Toàn thư rằng Lạc Long Quân lấy con gái họ Âu Lạc và "có điềm lành sinh trăm con trai", từ đó bắt đầu tổ người Bách Việt^[2].

Wikipedia tiếng Anh nêu các điểm lệch nhau giữa hai văn bản: Toàn thư coi Âu Cơ là con gái Đế Lai, còn trong Lĩnh Nam chích quái bà là thiếp của Đế Lai trước khi lấy Lạc Long Quân; bản Lĩnh Nam chích quái còn kể bà thấy bọc trứng là điềm không hay nên đem bỏ ngoài đồng. Bài Wikipedia này cũng nhắc Ngô Sĩ Liên đã bình về mối quan hệ khá gần trong dòng họ của hai nhân vật^[4].

Những cách đọc

Đỗ Lan Hiền nhắc rằng có ý kiến phê bình việc đưa chuyện họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân và Âu Cơ vào chính sử vì đó là huyền thoại, không phải sự kiện lịch sử. Ông biện minh theo hướng khác: huyền thoại phản ánh tâm tư, triết lý và tiềm thức tập thể về niềm kiêu hãnh dòng giống, việc dựng nước và ý thức giữ chủ quyền. Theo ông, chi tiết "cùng một bọc" hàm ý trăm dòng họ vẫn chung một thủy tổ, đồng bào như anh em. Ông cũng chỉ ra cách nghĩ theo cặp đôi Tiên – Rồng, Núi – Nước, Âm – Dương, và cho rằng con số 18 đời Hùng Vương là con số mang tính biểu tượng hơn là thống kê^[1]. Ông thừa nhận khoa học chưa kiểm chứng được chiều dài thời kỳ Hùng Vương, song cho rằng điều đó không có nghĩa là không có thời kỳ này; đây là lập luận của riêng tác giả^[1].

Cũng theo bài này, một số truyện cổ tích của các tộc người khác ở Việt Nam có nội dung giống chuyện bọc trăm trứng, như truyện của người Mường, nhưng người Mường không coi "Hùng Vương" là vua mà chỉ là một trong nhiều tên gọi tù trưởng các bộ tộc^[1].

Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương (Phú Thọ)

Đền Mẫu Âu Cơ ở xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa (Phú Thọ), thờ Mẹ Âu Cơ. Theo truyền thuyết địa phương mà VOV ghi lại, Âu Cơ là con gái vợ chồng Đế Lai ở động Lăng Xương; Lạc Long Quân đưa bà về núi Nghĩa Lĩnh, nơi sinh bọc trăm trứng. Khi chia con, người con cả dừng ở đất Phong Châu dựng kinh đô Văn Lang. Bốn mươi chín người con theo mẹ ngược thượng nguồn sông Thao đến vùng Hiền Lương, khai hoang lập ấp, dạy dân trồng lúa, nuôi tằm. Khi dân đã thạo cày cấy, Mẹ Âu Cơ cùng các tiên nữ bay về trời, để lại tấm lụa đào bên gốc đa giữa đồng, nơi dân lập đền thờ^[3]. Chi tiết "49 người con theo mẹ" là của truyền thuyết địa phương, khác con số 50 trong bản chép phổ biến.

VOV cho biết đền được dựng thời hậu Lê, khi vua Lê Thánh Tông sai Giám Quốc Sư đến phong thần và cấp tiền xây đền; năm 1991 đền được Bộ Văn hóa – Thông tin cấp bằng di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Hội đền mở ngày 7 tháng Giêng âm lịch, ngày được gọi là "Tiên giáng", có phần tế nữ do 12 thiếu nữ thực hiện và lễ dâng hương với 100 cầu bánh ngọt, 100 phẩm oản cùng hoa quả^[3].