Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn học dân gianTruyền thuyếtTỉnh, thành phố: Đắk LắkDân tộc: Ê Đê

Sử thi Xinh Nhã (Xing Nhã) của người Ê Đê: người anh hùng trả thù cho cha và các dị bản

Xinh Nhã (Xing Nhã) là sử thi hát kể của người Ê Đê: người con trả thù kẻ giết cha, bắt mẹ làm nô lệ. Bài nêu cốt truyện, các dị bản Chi Lơ Kok và Tiếng cồng ông bà Hbia Lơ Đă ở Phú Yên, nghệ thuật, diễn xướng và chỗ nguồn xếp Xinh Nhã vào Ê Đê hay Gia Rai.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Mô hình nhỏ một ngôi nhà trên cột: mái cong vút đan nan mây thành họa tiết thoi lồng nhau, khung gỗ khắc hoa văn hình tam giác, cửa vòm nhỏ ở mặt trước, đặt trong tủ kính.
Mô hình nhà sàn của người Ê Đê (theo nhãn của tệp) trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh (ảnh chụp năm 2014). Ảnh chỉ minh họa kiến trúc và đồ tạo tác của người Ê Đê, không phải cảnh kể khan.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Tác phẩm và tên gọi

Xinh Nhã (còn viết Xing Nhã) là một sử thi hát kể của người Ê Đê ở Đắk Lắk. Người Ê Đê gọi thể loại này là klei khan, nghệ nhân kể khan là pô khan; Bảo tàng Đắk Lắk (2024) nêu Đăm Săn và Xinh Nhã là sử thi nổi tiếng của họ[3]. Theo Ngô Đức Thịnh (Tạp chí Dân tộc học, 2003), thập niên 1960 một nhóm cán bộ người Tây Nguyên gồm Y Điêng, Y Yung, Kơxo Bơliêu và Ngọc Anh cùng ra cuốn Trường ca Tây Nguyên, trong đó có Xinh Nhã, Đăm Di, Khinh Dú, Đăm Đơroan, Y Ban và Y Brao; cuốn sách đưa ra bảy sử thi, phần lớn của người Ê Đê[2]. Nguyễn Định (2013), dẫn Phan Đăng Nhật, ghi bản Xing Nhã do Ngọc Anh, Y Điêng, Kxo Blêu dịch, Nhà xuất bản Văn học in năm 1963 và Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc in năm 1978[1].

Về tộc người có một điểm lệch. Trang đặc biệt về người Gia Rai của Báo Nhân Dân liệt kê Xinh Nhã cùng Đăm Săn, Đăm Di trong số sử thi Gia Rai[5]. Ngược lại, Bảo tàng Đắk Lắk và Phạm Thị Xuân Nga (2025) xếp Xinh Nhã vào sử thi Ê Đê, còn Nguyễn Định coi bản Xing Nhã là dị bản sưu tầm ở Đắk Lắk[1][3][4]. Bài này theo cách xếp thứ hai.

Cốt truyện: người con trả thù cho cha

Theo tóm tắt của Nguyễn Định, cha mẹ nhân vật chính là Gia Rơ Kốt và Hơbia Đá, chăm chỉ làm ăn và dựng nên một buôn làng giàu có. Khi con trai Xing Nhã được bảy tháng, gia đình làm lễ thổi tai, mổ nhiều trâu bò lợn gà và mời vợ chồng tù trưởng buôn bên cạnh là Gia Rơ Bú và Hơbia Guê. Gia Rơ Bú gian ác, ganh ghét nên chỉ cho vợ đến dự. Người vợ về xúc xiểm chồng; Gia Rơ Bú kéo nô lệ đến giết Gia Rơ Kốt, phá buôn làng và bắt Hơbia Đá làm nô lệ[1].

Xing Nhã được ông Trời cứu thoát và lớn lên trong nhà một đôi vợ chồng nuôi dưỡng. Cô gái Bơra Tang yêu chàng và kể rõ tội ác của vợ chồng Gia Rơ Bú. Chàng lên đường trả thù, được cô gái Hbia Blao giúp sức, trả được thù cha, cứu mẹ và dân làng khỏi cảnh nô lệ. Chàng lấy Hbia Blao làm vợ và khuyên Bơra Tang lấy em họ mình[1].

Ngô Đức Thịnh so hai người anh hùng: Đăm Săn đánh các tù trưởng thù địch để bảo vệ buôn làng, còn Xinh Nhã, sau thời gian luyện tập gian khổ, đánh tù trưởng đã phá buôn, giết cha và bắt mẹ chàng làm nô lệ, nên đó là cuộc chiến trả thù[2].

Các dị bản ở Phú Yên

Nguyễn Định (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Phú Yên, 2013) cho rằng Xing Nhã, Chi Lơ Kok và Tiếng cồng ông bà Hbia Lơ Đă là ba dị bản của một sử thi, dựa trên nhận xét của Phan Đăng Nhật. Chi Lơ Kok do Ka Sô Liễng sưu tầm, công bố năm 1987, gần với Xing Nhã về đề tài, kết cấu và nhân vật: Xing Nhã là dị bản sưu tầm ở Đắk Lắk, còn Chi Lơ Kok sưu tầm ở miền núi Phú Yên, vùng Sông Hinh. Tên nhân vật đổi theo bản: Gia Rơ Kốt thành Chi Lơ Kok, Gia Rơ Bú thành Chi Lơ Bú, Xing Nhã thành Xing Chi Ngă[1].

Bản thứ ba, Tiếng cồng ông bà Hbia Lơ Đă, Ka Sô Liễng công bố năm 2000 trong cộng đồng người Chăm ở Phú Yên, mở đầu khác hẳn: tạo hóa nặn trời đất, còn thừa bột nặn bộ chiêng giao cho người Chăm. Theo Nguyễn Định, ở bản này ông Trời không giữ lời hứa mà còn ngăn việc trả thù chính đáng của Xing Chi Ngă, trái với hai bản kia, nơi thần linh đứng về phía người ngay[1].

Xã hội và nghệ thuật

Theo Nguyễn Định, thế giới trong các dị bản đã có tư hữu, tù trưởng nắm quyền và nhiều nô lệ, nhưng xã hội vẫn là mẫu hệ, vai trò phụ nữ lớn: lời xúc xiểm của một người vợ đẩy hai người kết nghĩa vào chiến tranh, còn Hbia Blao nắm sinh mạng hai chàng kiệt sức. Thần linh gần gũi con người, hiện ra trong giấc mơ, trong rừng, giữa nương rẫy. Lời kể phối hợp câu duê (có vần, khoảng 70–80% theo Đỗ Hồng Kỳ) với văn xuôi, dùng nhiều so sánh, phóng đại, trùng điệp[1]. Phạm Thị Xuân Nga (2025) khảo sát câu quan hệ so sánh, loại câu xuất hiện nhiều trong sử thi Ê Đê, ở Đăm Săn và Xing Nhã; bài này chỉ đọc phần tóm tắt[4].

Diễn xướng và nguy cơ mai một

Theo Bảo tàng Đắk Lắk, nghệ nhân kể khan trong chòi, trên nương, ở lễ bỏ mả và gian khách nhà dài, kết hợp lời và âm nhạc nên một sử thi có thể kể nhiều ngày đêm. Nay nhà dài dần bị thay bằng nhà bê tông, nghi lễ giản lược, ít người kể khan và giới trẻ ít quan tâm; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các viện nghiên cứu thực hiện dự án sưu tầm, bảo quản kho tàng sử thi Tây Nguyên[3].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Ngoài việc Xinh Nhã thuộc Ê Đê hay Gia Rai, cách viết tên cũng không đồng nhất: Xinh Nhã hay Xing Nhã, Kơxo Bơliêu hay Kxo Blêu[1][2]. Việc coi ba tác phẩm là dị bản của một sử thi là nhận định của Phan Đăng Nhật qua Nguyễn Định; bài này chưa đọc nguyên văn các sách sử thi nên không so sánh được từng chi tiết.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Định, Sử thi của các dân tộc thiểu số ở Phú Yên, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Phú Yên, số 2, 2013, tr. 46–55, 2013

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  2. [2]

    Ngô Đức Thịnh, Tây Nguyên Epics: Discoveries and Problems (bản tiếng Anh), Tạp chí Dân tộc học (Anthropology Review), số 1, 2003, tr. 3–15, 2003

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Epics – the Ede's invaluable culture, Bảo tàng Đắk Lắk (daklakmuseum.vn), đăng ngày 25/03/2024, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Phạm Thị Xuân Nga, Câu quan hệ so sánh trong sử thi Đăm Săn và sử thi Xing Nhã, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, tập 88, số 3 (2025), đăng ngày 16/12/2025, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Jarai ethnic minority group, Báo Nhân Dân (special.nhandan.vn), trang đặc biệt về dân tộc Gia Rai, bản tiếng Anh

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 20 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót