Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn học dân gianTruyền thuyếtTỉnh, thành phố: Khánh HòaDân tộc: Raglay

Sử thi (akhat jucar) của người Raglai: Udai – Ujàc, Sa Ea, Awơi Nãi Tilơr, Amã Chisa, Amã Cuvau Vongcơi

Akhat jucar là sử thi của người Raglai. Bài nêu năm tác phẩm đã công bố (Udai – Ujàc, Sa Ea, Awơi Nãi Tilơr, Amã Chisa, Amã Cuvau Vongcơi), nghệ nhân, việc sưu tầm, đặc điểm nội dung và các số liệu, tên gọi còn lệch giữa các nguồn.

Báo sai sót

Có nguồn · 3

Ống tên bằng ống tre nâu, đoạn trên và đoạn dưới khắc hoa văn hình tam giác, bên trong cắm vài mũi tên có cánh màu kem, đặt thẳng đứng trước nền gỗ.
Ống tên và mũi tên của người Raglai trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Hà Nội (ảnh chụp năm 2014). Ảnh chỉ minh họa hiện vật, không phải cảnh diễn xướng sử thi.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Akhat jucar: sử thi của người Raglai

Theo Nguyễn Thanh Tùng (Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, 2024), người Raglai có khoảng 147.000 người (Tổng cục Thống kê, 2020), sống tập trung ở Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và Lâm Đồng. Trong văn học truyền miệng của họ, thể loại nổi bật nhất là sử thi, gọi là akhat jucar, để phân biệt với akhat ter, lối kể bằng lời thường cho thần thoại, truyền thuyết, cổ tích[1]. Ngô Đức Thịnh (2003) ghi tên Akha Juka (Juca) bên cạnh khan của Ê Đê, hơmon của Ba Na, hri của Gia Rai[2].

Sử thi Raglai thường được hát, xen lời kể, bằng các làn điệu dân ca quen thuộc như Si ri, Ma diêng; khi nghệ nhân yếu sức hoặc ít hứng có thể chỉ kể thuần túy. Lời kể phần lớn là những cặp câu có vần, cân xứng, nhiều tục ngữ, thành ngữ[1]. VOV (2015) cho biết người Raglai không có chữ viết, truyền sử thi bằng miệng; người kể đổi giọng theo nội dung, từ đều đều đến trầm sâu và thì thầm, và mỗi lần kể là một lần sáng tạo mới[3].

Năm sử thi đã công bố

Nguyễn Thanh Tùng thống kê năm sử thi đã thẩm định, xuất bản; số liệu dưới đây lấy từ bài của ông[1]:

  • Udai – Ujàc dài 14.632 dòng, 28 khúc ca, bốn phần: Udai đánh Người cọp – Hổ tinh cứu em gái; Ujàc báo thù cho mẹ, đánh vua Chăm và Amã Chi Ta; Ujàc giao tranh nơi tận cùng thế giới; cuối cùng là cuộc vui mừng chiến thắng. Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố năm 2004.
  • Sa Ea dài 22.272 dòng, 13 khúc hát: hai cuộc hôn nhân của thế hệ anh hùng thứ nhất, cuộc chiến giữa chàng Amã Sa Ea và Rắn thần khổng lồ, rồi cuộc chiến do kẻ thù của Yuhea gây ra; kết thúc là cảnh các chiến binh rửa sạch bụi chiến tranh. Công bố năm 2009.
  • Awơi Nãi Tilơr dài 36.000 dòng, được tác giả gọi là sử thi đồ sộ của người Raglai, chia bốn phần: hành trình tìm trầm hương, ngà voi và đến xứ thần Biển Khơi; các cuộc hôn nhân; các trận chiến chống vua chúa và thần ác; đoàn quân thắng trận trở về. Công bố năm 2009.
  • Amã Chisa dài 7.200 dòng, 21 khúc ca, kể hôn nhân của nhân vật và hai cuộc chiến chống bọn giặc Cur, Java với sự giúp sức của Vua thần lửa Tumuh. Do Trần Kiêm Hoàng và các cộng sự sưu tầm, biên dịch, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2014.
  • Amã Cuvau Vongcơi dài khoảng 6.500 dòng, 23 khúc hát, gồm ba câu chuyện: sự ra đời kỳ lạ của người anh hùng, các cuộc chiến chống giặc Cur, Java với sự giúp sức của quân Chăm, và đám cưới linh đình. Công bố năm 2007.

Nghệ nhân và việc sưu tầm

Theo Nguyễn Thanh Tùng, nghiên cứu văn học dân gian Raglai mới khởi động từ khoảng bốn mươi năm nay, và sử thi chỉ được biết đến rộng rãi từ cuối thế kỷ XX. Nghệ nhân giỏi phần lớn là nữ, có người là tộc trưởng, tuổi từ ngoài 40. Năm 2002, khi hát Sa Ea cho các nhà sưu tầm ghi âm, nghệ nhân Katơr Thị Sính (42 tuổi) được mẹ là Katơr Thị Cuống (94 tuổi) lắng nghe và hỗ trợ; bà Pupur Thị Ria kể Amã Chisa và Amã Cuvau Vongcơi, còn bà Chammaliaq Thịq Jiêng (78 tuổi, năm 2004) hát Awơi Nãi Tilơr. Ông nhận xét số nghệ nhân nay chỉ đếm được trên đầu ngón tay; một sử thi dài có khi phải hát, kể vài ba đêm, nên việc ghi đầy đủ rất khó[1].

Về dự án sưu tầm, Ngô Đức Thịnh cho biết Chính phủ giao Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia cùng các tỉnh Tây Nguyên thực hiện dự án điều tra, sưu tầm, biên dịch, xuất bản, bảo quản kho tàng sử thi Tây Nguyên giai đoạn 2001–2005, và ông xếp người Raglai trong số các chủ nhân sử thi vùng này[2]. Ba tập Udai – Ujàc, Sa Ea, Awơi Nãi Tilơr nằm trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên của Viện Khoa học xã hội Việt Nam[1]. VOV (2015) cho biết nhà nghiên cứu Mau Quoc Tien (tên viết theo bản tiếng Anh) đi đầu trong việc sưu tầm; Khánh Sơn đã ghi âm, phiên âm một số sử thi và tỉnh mở ba lớp dạy sử thi cho thanh niên[3].

Nội dung và đặc điểm

Theo Nguyễn Thanh Tùng, sử thi Raglai xoay quanh những việc lớn của cộng đồng khi lập địa bàn cư trú: chiến tranh, chế ngự thiên nhiên, hôn nhân và đời sống. Chiến tranh trong sử thi không để cổ vũ cướp phá mà để ca ngợi chiến công bảo vệ cộng đồng, nhân phẩm và danh dự, nên các cuộc chiến dù khốc liệt vẫn hướng tới hòa hợp, thanh bình. Ông gọi sử thi là "bách khoa thư" của cộng đồng, nơi lưu giữ tập tục, tín ngưỡng và lối sống[1].

Những chỗ nguồn chưa khớp

VOV gọi Udai là một trong hai sử thi dài nhất của người Raglai, trong khi số dòng trong bài của Nguyễn Thanh Tùng xếp Awơi Nãi Tilơr và Sa Ea dài hơn Udai – Ujàc[1][3]. VOV ghi nghệ nhân Kato Thi Sinh khoảng 60 tuổi, Tùng ghi Katơr Thị Sính 42 tuổi năm 2002; nếu là một người thì tuổi lệch vài năm. VOV mô tả Amã Chisa – Amã Cuvau Vongcơi là truyện người hóa thú, mô tả này khác với tóm tắt của Tùng[1][3]. Tên cũng viết không thống nhất (Ujàc, Ujac). Bài chưa đọc các tập sử thi gốc nên số dòng là số liệu của Tùng.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Thanh Tùng, Khái lược văn học dân gian dân tộc Raglai vùng Nam Trung Bộ, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, số 1 (82), 2024, tr. 56–63, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  2. [2]

    Ngô Đức Thịnh, Tây Nguyên Epics: Discoveries and Problems (bản tiếng Anh), Tạp chí Dân tộc học (Anthropology Review), số 1, 2003, tr. 3–15, 2003

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Epics in Raglai people’s cultural life, VOV.VN (VOV5), đăng ngày 09/08/2015, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót