Truyền thuyết Hòn Vọng Phu: nàng Tô Thị (Lạng Sơn), các dị bản từ Cà Ná đến Đèo Cả và pho tượng đổ năm 1991

Người đàn bà hóa đá trên núi

"Vọng phu" nghĩa là ngóng chồng. Hòn Vọng Phu là cách dân gian gọi những khối đá trên núi hay ven biển có hình giống người mẹ bồng con, kèm một truyền thuyết kể người vợ chờ chồng đến hóa đá. Theo Nguyễn Thị Quỳnh Hương (Đại học Huế), trong các sự tích hòn Vọng Phu rải rác nhiều vùng, tên gọi hầu hết được đặt theo hình dáng tảng đá trên đỉnh núi^[1]. Vì thế có nhiều hòn Vọng Phu và nhiều dị bản.

Ở miền Bắc, nổi tiếng nhất là nàng Tô Thị trên núi Tô Thị, trong khu di tích thành nhà Mạc ở Lạng Sơn. Cổng thông tin Vietnam.vn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch kể rằng truyền thuyết nàng Tô Thị có nhiều dị bản nhưng cùng một ý chính là hình ảnh người vợ bồng con chờ chồng. Một dị bản kể chồng nàng phải đi lính, kỳ hào hống hách trong làng muốn cưới nàng; nàng xin khất vì sợ họa, rồi sau một trận mưa giông người ta thấy hai mẹ con đã hóa đá^[2].

Hai kiểu cốt truyện

Phan Xuân Viện (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh) ghi nhận một kiểu khác: truyện về hai anh em ruột lấy nhầm nhau. Ông tóm tắt truyện Chăm Nai Krao Chao Phò, giải thích núi đá cùng tên ở cửa biển Cà Ná (Ninh Thuận): người anh đánh em gái rồi bỏ nhà đi, về sau lấy vợ đúng người em năm xưa, biết chuyện thì im lặng bỏ đi; người vợ ngày ngày bồng con ra biển ngóng chồng, kiệt sức mà chết, thân hóa thành tượng đá trắng. Ông cho rằng cốt truyện này giống hệt các truyện của người Việt như Sự tích đá vọng phu, Tô Thị vọng phu, Sự tích đá Bà Rầu, lưu truyền ở Lạng Sơn, Thanh Hóa, Bình Định, trong đó có các chi tiết vết sẹo để nhận ra nhau và hôn nhân anh em ruột^[3]. Như vậy có ít nhất hai kiểu cốt truyện dùng chung hình tượng người đàn bà hóa đá.

Phan Xuân Viện đọc chi tiết hôn nhân nhầm lẫn như dấu vết quan niệm hôn nhân của xã hội cổ (chuyển từ nội tộc sang ngoại tộc, từ quần hôn sang một vợ một chồng); đó là diễn giải riêng của ông^[3]. Ông cũng nêu truyện Sự tích núi Mẹ và Con của người Ê Đê ở Khánh Hòa, kể chuyện ghen tuông kết thúc bằng việc nhiều người hóa đá thành cụm núi, không có vết sẹo nhận mặt hay hôn nhân anh em ruột^[3].

Wikipedia tiếng Việt còn chép một dị bản gắn với nhân vật tên Tô Thị Huệ, được đưa vào cung năm 1733 đời Lê Thuần Tông; về thăm quê, qua Lạng Sơn nghe tin vua mất, nàng lên núi ngóng về kinh thành đến hóa đá, dân lập đền thờ ở xã Đồng Loan. Bài ghi nguồn là thư tịch cổ tỉnh Cao Bằng nhưng không nêu tên sách, nên chỉ nên xem là một dị bản được truyền lại^[4].

Từ Lạng Sơn đến Đèo Cả

Ở miền Trung, hình ảnh này bám vào địa danh. Phan Xuân Viện nhắc hòn đá vọng phu (núi Mẹ bồng con) ở Đèo Cả, giữa Khánh Hòa và Phú Yên: dân gian ví nó như người vợ bồng con trên núi cao ngóng chồng ngoài biển, hóa đá thành vị thần bản địa^[3]. Tuổi Trẻ (2020) dẫn lời một nhà nghiên cứu ở Phú Yên: Phú Yên cũng có núi Vọng Phu, còn gọi là Mẹ Bồng Con, gồm hai đỉnh cao 1.762 m và 2.021 m ở chỗ giáp ranh Phú Yên, Khánh Hòa và Đắk Lắk, cách Đá Bia khá xa. Công trình của Đào Minh Diệp và Đoàn Việt Hùng ghi nhận truyền thuyết về núi này có khá nhiều dị bản, trong đó có chuyện người chồng "ngậm ngải tìm trầm" trong rừng sâu, vợ ôm con chờ đến chết rồi hóa đá^[5].

Cũng bài báo ấy nêu một cuộc tranh luận nhỏ. Nhạc sĩ Lê Thương kể rằng chuyến vào Nam năm 1934, qua ranh giới Phú Yên – Khánh Hòa, ông "thấy tượng đá vọng phu" trên núi Đá Bia, và đó là một nguồn cảm hứng của trường ca Hòn Vọng Phu. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chúc và Nguyễn Hoài Sơn lại nói người địa phương chưa từng coi Đá Bia là đá vọng phu^[5]. Tờ báo không phân xử; theo bài, cảm xúc của nhạc sĩ đã thành "một sự đã rồi" trong nghệ thuật.

Số phận pho tượng ở Lạng Sơn

Pho tượng đá Tô Thị còn có một câu chuyện riêng. Theo phóng sự của Báo Pháp Luật Việt Nam (2014), khoảng 17 giờ ngày 27/7/1991, sau một cơn mưa lớn và một tiếng nổ trên núi, tượng đổ xuống con đường chân núi. Dư luận lúc đó cho rằng có người đặt mìn lấy đá nung vôi; công an tạm giữ hai người dân ở khu vực chân núi, một người khoảng một tháng, người kia gần sáu tháng, rồi thả mà không có án. Cùng bài báo, một giảng viên địa lý ở Thành phố Hồ Chí Minh khảo sát và kết luận tượng đổ do biến đổi địa chất tự nhiên, không phải do phá hoại^[6]. Pho tượng sau đó được phục chế. Bài báo là phóng sự của một phóng viên chứ không phải kết luận điều tra chính thức, nên nguyên nhân tượng đổ nên xem là còn tranh luận giữa các nguồn.