Dân tộc Raglai

Tên gọi và nguồn gốc

Raglai là cộng đồng cư dân sinh sống lâu đời ở vùng Nam Trung Bộ^[1]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu các nhóm địa phương gồm Rai (vùng Hàm Tân, Bình Thuận cũ), Hoang và La Oang (vùng Đức Trọng, Lâm Đồng cũ)^[1]. Theo Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019, cả nước có 146.613 người Raglai^[1][2].

Địa bàn cư trú

Người Raglai ở vùng núi và thung lũng cao khoảng 500 đến 1.000 m, tập trung ở vùng Ninh Sơn (Ninh Thuận cũ) và Bắc Bình (Bình Thuận cũ), một số nơi thuộc vùng Phú Yên, Khánh Hòa và Lâm Đồng cũ^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết họ chủ yếu sống ở vùng núi hai tỉnh Ninh Thuận và Khánh Hòa cũ, số ít rải rác ở Bình Thuận và Lâm Đồng^[2]. Từ ngày 01/7/2025, Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hòa; một bài viết năm 2025 ghi nhận người Raglai khi ấy tập trung chủ yếu ở Ninh Thuận (70.366 người) và Khánh Hòa (55.844 người) theo số liệu 2019, nay cùng thuộc tỉnh Khánh Hòa^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Raglai thuộc nhóm Malayô - Pôlynêxia, ngữ hệ Nam Đảo^[1][2]. Do tiếp xúc với các dân tộc láng giềng, song ngữ và đa ngữ khá phổ biến, tiếng phổ thông giữ vai trò quan trọng trong giao tiếp^[1]. Các nguồn tham khảo không nhắc đến một hệ chữ viết truyền thống; vốn văn học dân gian như truyện cổ, sử thi được truyền miệng, trong đó sử thi vẫn còn được hát kể đến nay^[5].

Kinh tế truyền thống

Làm rẫy là hoạt động chủ đạo: đồng bào trồng lúa, ngô, đậu, bầu bí và cây ăn quả. Nay họ đã biết trồng lúa nước. Ngoài ra còn có nghề rèn, đan lát và chăn nuôi trâu, lợn, gà, vịt^[1]. Nhiều dịp cúng tế trong năm gắn với các khâu của chu kỳ rẫy như chọn rẫy, đốt rẫy, gieo trồng và thu hoạch^[1].

Nhà ở

Trước đây người Raglai ở nhà sàn, nay nhà đất trở nên phổ biến. Nhà thường có mặt bằng vuông, rộng khoảng 12 đến 14 m², mái lợp tranh hoặc lá mây^[1]. Ảnh tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học chụp ở Ninh Thuận năm 1997 vẫn ghi lại một ngôi nhà sàn^[2]; nhà sàn truyền thống được tác giả một bài nghiên cứu năm 2025 xếp vào nhóm giá trị văn hóa vật thể nổi bật của dân tộc^[5].

Trang phục

Y phục truyền thống ngày nay khó tìm thấy. Nam giới thường mặc quần âu, áo sơ mi; phụ nữ mặc váy hoặc quần với áo bà ba. Trong lễ hội, phụ nữ mặc áo dài có ghép các ô vuông đỏ và trắng^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Mỗi làng gồm nhiều dòng họ; khi cần có "Hội đồng già làng", và người đứng đầu làng là người đã tìm đất lập làng. Các quan hệ xã hội chịu ảnh hưởng của chế độ gia đình mẫu hệ^[1].

Tình yêu trước hôn nhân được tôn trọng. Lễ cưới tổ chức ở cả hai nhà, nhà gái trước, nhà trai sau, với nghi thức trải chiếu quan trọng; sau cưới phổ biến là ở bên vợ. Phụ nữ mang thai kiêng một số thức ăn và việc nặng; trước đây nhiều người sinh con trong căn nhà nhỏ dựng ở bìa rừng, nay thường sinh ở trạm xá có nữ hộ sinh hỗ trợ^[1]. Người chết được quấn vải hoặc quần áo cũ, đặt trong quan tài làm từ thân cây rỗng hoặc vỏ cây, chôn trên rẫy hay trong rừng, đầu hướng về phía tây. Khi đủ điều kiện, gia đình làm lễ bỏ mả và dựng nhà mồ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Raglai tin vào thế giới thần linh vô hình, trong đó linh hồn người chết được coi là lực lượng đáng sợ nhất. Họ cúng tế để thần linh giúp đỡ hoặc bớt gây hại, các lễ do thầy cúng chủ trì^[2]. Hằng năm có nhiều nghi lễ theo chu kỳ sản xuất và theo đời người (sinh, ốm, cưới, tang); nghề thầy cúng đang dần trở thành nghề chuyên nghiệp^[1]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, lễ lớn tập trung vào khoảng tháng 1 đến tháng 2 dương lịch và được coi là Tết của cộng đồng^[1].

Lễ ăn mừng đầu lúa mới được một bài báo năm 2025 mô tả là lễ hội lớn và lâu đời của người Raglai, kéo dài ba ngày: ngày đầu dựng cây nêu và trình báo tổ tiên; ngày thứ hai tra nước vào ché rượu cần, đeo chuỗi hạt cườm; ngày thứ ba cầu hồn lúa, hồn bắp, tiễn tổ tiên và tạ ơn thầy cúng Kei Du. Lễ dùng cơm mới nấu từ lúa nương, rượu cần và các nhạc cụ như kèn bầu (Sarakel), trống lớn (Sagger Kayau), mã la (Chahar), đàn Chapi. Bài báo đặt lễ vào khoảng tháng 3 đến tháng 4 dương lịch, lệch với mốc tháng 1 đến tháng 2 ở trên nên thời điểm cần được xác nhận thêm; tập quán xã hội và tín ngưỡng của lễ được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023^[3].

Theo Viet Nam News, lễ bỏ mả là lễ hội lớn nhất của cộng đồng, một nghi thức tiễn biệt giữa người sống và người chết trước khi người chết về thế giới vĩnh hằng. Lễ thường diễn ra sau khi người mất ba hoặc năm năm, trong khoảng từ tháng 11 đến tháng 3 âm lịch năm sau; dân làng quy tụ đánh cồng chiêng, múa, hát dân ca và sử thi. Lễ bỏ mả của người Raglai ở Ninh Thuận được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu năm 2019^[4]; theo bài viết năm 2025, các lễ ở xã Ba Cụm Bắc (Khánh Hòa) và xã Phước Chiến cũng nằm trong danh mục này^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Raglai có kho tàng truyện cổ tích, thần thoại, dân ca, tục ngữ và ca dao^[1][2], và là một trong số ít dân tộc ở Việt Nam còn giữ, hát kể sử thi cho đến ngày nay^[5].

Bộ chiêng đồng của người Raglai có đủ 12 chiếc, song khi diễn tấu có thể dùng 4, 6, 7 hoặc 9 chiếc. Các nhạc cụ phổ biến khác gồm khèn bầu, khèn môi, đàn ống tre và đàn đá; đàn môi được làm từ nhiều chất liệu như nhôm, lá đồng, tre, dây và sáp ong^[1][2]. Theo một bài viết năm 2025, đàn đá Khánh Sơn đã được công nhận là bảo vật quốc gia, và đàn Chapi làm từ tre nứa cũng là nhạc cụ đặc trưng^[5].