Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Trang phụcSử liệuTỉnh, thành phố: HuếThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Trang phục lính triều Nguyễn: nón, áo song khai và chế độ cấp phát quân phục

Lính triều Nguyễn đa số đội nón, đi đất, mặc áo song khai; quân phục được cấp theo lệ và phân biệt bằng màu, dấu. Bài tổng hợp tài liệu lưu trữ, Đại Nam thực lục qua báo chí và nêu những gì chưa kiểm chứng về "nón dấu".

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Bảng ghép hai ảnh đen trắng tư liệu trên nền hồng: bên trái nhiều lính mặc áo ngắn có hình tròn ở ngực, cầm giáo và lá chắn; bên phải một đội lính cưỡi ngựa trước cổng ở Huế; mỗi ảnh có chú thích bên dưới.
Bảng trưng bày triển lãm "Chế độ Y quan triều Nguyễn" (2022): ảnh tư liệu "Trang phục lính nhà Nguyễn" và "Trang phục của Đội vệ binh cung đình Huế, đầu thế kỷ 20" (nguồn gốc chỉ ghi "Sưu tầm"). Bản chụp lại, có hình mờ của một trang web ảnh lịch sử.Triển lãm "Chế độ Y quan triều Nguyễn" (2022), qua Wikimedia Commons, Public domain · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Các hạng lính và nguồn ghi chép

Quân đội chính quy triều Nguyễn gồm hai bộ phận là Vệ binh (lực lượng thường trực ở kinh đô, chia thành Thân binh, Cấm binh, Tinh binh) và Cơ binh (lính mộ tại địa phương, đóng ở trấn, tỉnh, phủ, huyện, còn gọi là biền binh hay mộ binh). Ngoài ra có lính trạm (quân bưu ở các dịch trạm) và lính lệ, tức lính hầu hạ và sai phái của quan lại ở phủ, huyện[4]. "Lính thú" là lính được điều đi đóng ở nơi khác: năm 1875 triều Tự Đức định lại lệ lính thú, rút nhiều vệ từ Nghệ An, Thanh Hóa ra đóng ở các tỉnh phía Bắc[4]. Trang phục của các hạng lính này được ghi chủ yếu qua quyết định cấp phát vải, áo, quần; mô tả kiểu dáng thì thưa hơn nhiều.

Bảng ghép ba hình: ảnh đen trắng đội lính đứng hàng trên sân lát gạch trước tường thành; hình vẽ lính long thuyền vác gậy dài, áo sẫm, quần đùi trắng; hình vẽ lính pháo thủ đội mũ, áo dài đến gối, vung tay cầm một vật.
Phần khác của bảng triển lãm: ảnh "Trang phục của Đội vệ binh cung đình Huế, đầu thế kỷ 20" cùng hình vẽ "lính long thuyền" và "lính pháo thủ"; bản chụp lại, nguồn gốc các hình chỉ ghi "Sưu tầm".Triển lãm "Chế độ Y quan triều Nguyễn" (2022), qua Wikimedia Commons, Public domain · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Nón, áo và nhận diện hạng lính

Tài liệu của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cho biết binh lính nhà Nguyễn đa số đội nón, đi đất; các hạng lính phân biệt với nhau chủ yếu ở kiểu nón mũ. Áo thường là áo song khai, cài khuy, xẻ vạt trước và sau, vai áo có viền bao quanh (bài gọi là "vân khiên")[1]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi giới thiệu triển lãm "Chế độ Y quan triều Nguyễn" năm 2022, dùng gần như nguyên các câu này, chỉ ghi viền ở vai là "viền mây"[2]. Hai đoạn trùng nhau nên nhiều khả năng cùng một nguồn (triển lãm do Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tổ chức), không nên đếm thành hai bằng chứng độc lập.

Ở cấp chỉ huy, hồ sơ lưu trữ ghi quy định thời Tự Đức (1854) về màu áo mũ của Quản vệ, Hiệp quản khi hộ giá: mũ đầu hổ, áo mãng lan[1]. Năm 1898, vua Thành Thái đích thân thiết kế kiểu áo mới cho binh lính hộ giá, theo bản tấu xin may quần áo cho đội này[1].

Cấp phát quân phục qua Đại Nam thực lục

Bài của Lê Tiên Long trên báo Công an Nhân dân tổng hợp các chép ghi trong Đại Nam thực lục về "áo trận" của lính[3]. Theo đó:

  • Tháng 2 năm Minh Mạng thứ 13 (1832), triều đình cấp quân phục bằng đoạn lông các màu cho bốn dinh cấm binh[3].
  • Mùa đông 1833, xuất 8.000 tấm vải sại đỏ giao tỉnh Gia Định may: mỗi lính nhận một áo kép lót vải dày xẻ giữa ("mổ bụng") và một quần sại; binh dõng các tỉnh nhận một áo đơn vải và một quần vải nâu. Áo đơn dùng mùa hè, áo kép mùa đông[3].
  • Áo của người chỉ huy dài hơn áo lính: quản vệ 1 thước 4 tấc 5 phân, suất đội ở kinh 1 thước 4 tấc, binh đinh 1 thước 3 tấc; ở các tỉnh ngoài, áo suất đội và binh đinh ngắn hơn một tấc[3].
  • Tháng 10/1835, thấy áo bốn dinh cấm binh không phân biệt được màu sắc và hình dạng, Minh Mạng sai thêm một "lá đáp" (mảnh vải) để làm dấu: lính Trung vệ vốn áo vàng thì không cần, bốn vệ Tiền, Tả, Hữu, Hậu dùng mảnh vải vàng đáp ở bên trái phía trước thân áo[3].
  • Tháng 2/1836, cấp cho các cơ binh Bắc Kỳ (mỗi cơ 500 người) chỉ 360 bộ: áo vải đen lót đỏ, cổ và tay viền đoạn đỏ, quần màu vàng. Vì thiếu, triều đình cho "có việc thì mặc, vô sự thì thôi" và định ba năm đổi một lần; đến cuối năm 1853 (đời Tự Đức) lệ cấp áo trận đổi thành sáu năm một chiếc[3].

Cùng bài báo nhắc một bản điều trần năm 1834 của Tuần phủ Lạng Bình xin may quân phục và đóng 3.000 đôi giày da cho quân đi vùng núi, nên tác giả cho rằng lính thời Nguyễn đã có lúc được cấp giày da[3]; đây là suy luận từ một bản xin cấp, chưa chứng tỏ việc cấp phát đại trà, và khác với mô tả "đi đất" trong tài liệu lưu trữ[1].

Nón dấu: tên gọi nhiều, tư liệu ít

Wikipedia tiếng Việt, ở mục các loại nón lá, ghi "nón dấu" là nón có chóp nhọn của lính thú thời phong kiến[5]. Tên gọi này thấy trong sách phổ thông, nhưng các nguồn lưu trữ, bảo tàng và báo chí dùng ở trên không nhắc đến "nón dấu": họ chỉ nói lính đội nón và hạng lính phân biệt ở kiểu nón[1][2][3]. Vì vậy chưa đủ cơ sở để nói nón dấu dành cho hạng lính nào, chất liệu ra sao, hay vì sao gọi là "dấu".

Tương tự, hình dung thường gặp về "áo nẹp, quần chẽn" của lính không được các tài liệu này mô tả bằng tên gọi ấy. Chữ "chẽn" chỉ xuất hiện trong danh sách ban thưởng cho tướng lĩnh, như "áo kép chẽn tay" tặng Nguyễn Tri Phương năm 1862[3]. Muốn kết luận chắc về kiểu dáng thì phải dựa thêm hiện vật và ảnh, ký họa đầu thế kỷ XX (như ký họa của Henri Oger trong "Kỹ thuật của người An Nam" được bài báo minh họa), mà những nguồn trên chưa cho phép đối chiếu đầy đủ[3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Tìm hiểu đôi nét về trang phục triều Nguyễn, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, 2020

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Chế độ Y quan triều Nguyễn, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lê Tiên Long, Chiếc áo trận thời xưa, Báo Công an Nhân dân, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10

  4. [4]

    Nguyễn Trọng Minh, Tìm hiểu về quân đội triều Nguyễn giai đoạn 1858-1884, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, số 5(83), 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Nón lá, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót