Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Trang phụcSử liệuTỉnh, thành phố: Toàn quốcThời kỳ: Tây Sơn – NguyễnDân tộc: Kinh

Bổ tử trên phẩm phục quan lại triều Nguyễn

Bổ tử là miếng thêu chim, thú ở ngực phẩm phục quan lại để phân biệt phẩm hàm. Bài nêu quy chế từ nhà Lê, đầu triều Nguyễn, thời Thiệu Trị và Hội điển, sưu tập của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cùng những chỗ các nguồn lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Miếng vải vuông thêu nền đỏ, giữa là một con chim trắng xòe cánh đứng trên tảng đá xanh, quanh có hoa mẫu đơn, mây, cành thông và núi sóng ở dưới, viền ngoài là hoa văn chữ triện xanh đỏ.
Ảnh minh họa: bổ tử của một quan văn "Annam" hạng tám, lụa thêu, khoảng 1850–1875, do Art Gallery of New South Wales (Sydney) lưu giữ. Commons mô tả hình chim là uyên ương (mandarin duck); bài không khẳng định đó là loài "kê xích" trong các nguồn, và Commons không ghi rõ đây là hiện vật triều Nguyễn.Ảnh: Zenwort (07/11/2017), hiện vật ở Art Gallery of New South Wales (Sydney); phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Bổ tử là gì

Bổ tử (còn gọi bố tử) là miếng vải vuông thêu hình chim hoặc thú, đính ở ngực, đôi khi cả lưng, phẩm phục của quan lại để cho biết phẩm hàm. Theo Đinh Quỳnh Hoa của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, vật này có ở Trung Hoa, Triều Tiên và Việt Nam; ở nước ta, vua Lê Thánh Tông bắt đầu dùng năm 1471[1][2]. Trần Quang Đức cho biết trong lời dụ năm đó nhà vua dùng các chữ "hung bối", "hoa dạng" để chỉ vật này; do thiếu sử liệu, nay chưa biết quy chế cụ thể năm 1471 ra sao[3]. Ông ghi thêm một nét bản địa: quy chế của vua Lê Hiến Tông năm 1500 cho quan võ từ lục phẩm trở xuống dùng hình voi[3]. Ý nghĩa chung bắt nguồn từ đời Minh: quan văn dùng hình chim, quan võ dùng hình thú[3].

Quy định đầu triều Nguyễn

Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi rằng từ đời Gia Long, bổ tử trên phẩm phục thường triều có quy định như sau[2]. Quan văn: từ trên nhất phẩm đến tòng tam phẩm, nền vàng thêu tiên hạc; tứ phẩm thêu công, ngũ phẩm vân nhạn, lục phẩm bạch nhàn trên nền đỏ; thất phẩm trở xuống nền đỏ (chánh) hoặc xanh (tòng), thêu cò, kê xích và chim liêu thuần. Quan võ: nền kim tuyến, kỳ lân cho nhất phẩm, bạch trạch cho nhị phẩm, sư tử cho tam phẩm; kế đó hổ, báo vằn, gấu, beo, rồi tê ngưu ở cửu phẩm[2].

Cũng theo nguồn này, sang đời Minh Mạng phẩm phục các quan không có bổ tử; đến đời Thiệu Trị (1841–1847) mới có quy định mới: quan văn nhất, nhị phẩm thêu tiên hạc, tam phẩm cẩm kê, tứ phẩm khổng tước, ngũ phẩm vân nhạn, lục phẩm bạch nhàn; quan võ từ nhất đến cửu phẩm lần lượt là kỳ lân, bạch trạch, sư tử, hổ, văn bưu, hùng, bưu, hải mã, tê ngưu[1][2]. Bài của Bảo tàng không nêu vì sao bổ tử bị bỏ rồi dùng lại, và bài này chưa đối chiếu được với văn bản gốc.

Điển lệ ghi trong Hội điển

Một nguồn thứ hai là bản dịch tiếng Việt bài của Nguyễn Đôn, đăng ở Bulletin des Amis du Vieux Hué năm 1916, trích Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (quyển 78). Bài cho thấy phẩm phục phân biệt bằng nhiều thứ ngoài bổ tử: mão, đai, màu áo, hia, thẻ bài. Với quan nhất phẩm, văn thêu tiên hạc, võ thêu kỳ lân; theo ghi chú trong bản dịch, trên áo đại triều hình này nằm trong vòng tròn ở hai bên tà dưới của áo "thường", còn trên áo "y" mặc lúc thường triều thì thêu trong hình vuông giữa ngực[4]. Ngũ phẩm: văn vân nhạn, võ văn báo. Thất phẩm: cò (lộ tư) và hổ con (bưu). Bát phẩm: kê xích và hà mã. Cửu phẩm: liêu thuần và tê ngưu[4]. Bản dịch ghi lục phẩm là "nhạn trắng", trong khi bài của Bảo tàng và Trần Quang Đức đều ghi bạch nhàn; đây có thể là chỗ dịch từ bản tiếng Pháp bị lệch, như chính người dịch đã cảnh báo[2][3][4]. Hà mã ở bát phẩm võ cũng khác "hải mã" trong bài của Bảo tàng.

Trần Quang Đức, dựa trên chính quyển 78, nhận xét triều Nguyễn về sau chỉ kế thừa một phần quy chế của Lê Trung Hưng: bổ tử dùng làm triều phục cho ngũ, lục phẩm (ngũ phẩm văn vân nhạn, võ báo, áo màu bảo lam; lục phẩm văn bạch nhàn, võ hùng, áo màu ngọc lam)[3]. Ông cũng nêu rằng thường phục của bá quan là áo giao lĩnh, cổ áo nhất, nhị, tam phẩm màu trắng, với các mũ Văn công, Hổ đầu, Đông Pha, Xuân Thu[3]. Như vậy, theo các nguồn đã đọc, vị trí và phạm vi dùng bổ tử không giống nhau ở mọi loại lễ phục, và có thể đổi theo thời.

Hiện vật

Bảo tàng Lịch sử quốc gia lưu giữ khoảng 50 tấm bổ tử của quan triều Nguyễn, gồm cả quan văn và quan võ; phần lớn đã bong khỏi áo, chỉ khoảng 15 tấm còn đính trên phẩm phục. Bảo tàng cho biết sưu tập đang được giám định và nghiên cứu để trưng bày, in ấn phẩm[1][2].

Điểm cần lưu ý

Hai nguồn chính viết theo hai cách khác nhau, một bên theo từng triều vua, một bên theo Hội điển, nên không nên ghép thành một bảng duy nhất. Tên chim thú bằng Hán Việt (bạch trạch, văn bưu, lộ tư, kê xích, liêu thuần) được ghi đúng theo các nguồn; bài không tự xác định đó là loài nào. Các chi tiết về hiện vật chủ yếu chỉ do Bảo tàng Lịch sử quốc gia nêu.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Đinh Quỳnh Hoa, Mandarin squares on the surcoat of the officials in Nguyen dynasty (Bổ tử trên phẩm phục quan triều Nguyễn), Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Đinh Quỳnh Hoa, Bổ tử trên phẩm phục quan triều Nguyễn, Ban quản lý Khu di tích Nguyễn Du, Hà Tĩnh (đăng lại từ Baotanglichsu.vn), 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]
  4. [4]

    Nguyễn Đôn, Triều phục văn quan võ tướng nhà Nguyễn và phẩm phục theo cấp bậc (bản dịch bài của Nguyễn Đôn, Bulletin des Amis du Vieux Hué, 1916; Đức Chính dịch), Nghiên Cứu Lịch Sử (nghiencuulichsu.com), đăng 11/10/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót