Áo Nhật Bình và mũ quan triều Nguyễn hồi hương về Huế (2022)

Áo Nhật Bình trong trang phục cung đình triều Nguyễn

Theo Lê Thị Hà trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, áo Nhật Bình là một trong các loại áo thuộc hệ thống trang phục cung đình của hậu phi triều Nguyễn. Áo được quy định là thường triều cho hoàng thái hậu, hoàng hậu, công chúa và là triều phục cho cung tần nhất, nhị, tam, tứ giai cùng mệnh phụ phu nhân; trong các đại lễ như lễ Vạn Thọ (sinh nhật vua) hay lễ Thánh Thọ (sinh nhật hoàng thái hậu), áo được xếp vào loại áo đại triều^[1]. Bài viết cho rằng nguyên mẫu của áo là áo phi phong thời Minh, cổ áo dạng đối khâm (hình chữ nhật), là áo mặc khoác ngoài với kiểu cài cúc trực lĩnh^[1]. Màu sắc và hoa văn trên áo được quy định theo điển chế trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ; áo của hoàng thái hậu quy định màu vàng, và hình chim phượng được dùng chủ đạo cho phụ nữ^[1].

Chiếc áo của Đoan Huy Hoàng thái hậu

Lê Thị Hà khảo sát hiện vật áo Nhật Bình của Đoan Huy Hoàng thái hậu (Từ Cung, 1890-1980, phi của vua Khải Định và thân mẫu vua Bảo Đại) tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Áo mang số kiểm kê BTH/TB.Đd.17, được bảo tàng tiếp quản từ nhà lưu niệm của bà năm 1981, niên đại trong khoảng 1926-1945, dài 111 cm, tay áo dài 104 cm^[1]. Cổ áo trang trí 9 hình chim phượng xòe đuôi tung cánh; thân áo trước và sau có họa tiết song phượng chầu nguyệt đặt trong vòng tròn, xung quanh là mai, lan, cúc, trúc; gần gấu áo có hạc ngậm chuỗi ngọc, rùa đội pho sách chữ vạn phun mây và hoa văn tam sơn thủy ba^[1]. Tác giả thống kê 15 loại hoa văn với tổng cộng 141 họa tiết, quy thành ba nhóm là linh vật, tự nhiên và hình học; vàng vừa là màu chính vừa là màu nền^[1].

Cuộc đấu giá tháng 10/2021

Tháng 10/2021, trên sàn Auctionet của nhà đấu giá Balclis ở Barcelona (Tây Ban Nha), một chiếc mũ quan và một chiếc áo Nhật Bình triều Nguyễn được đem ra bán. Theo Tuổi Trẻ, mũ quan có giá gõ búa hơn 600.000 euro, gấp 1.000 lần giá khởi điểm 600 euro, còn áo Nhật Bình hơn 160.000 euro^[3]. Người trúng đấu giá là Công ty cổ phần Tập đoàn Sunshine, và theo đại diện công ty, để đưa hai cổ vật về nước đã tốn khoảng 35 tỉ đồng^[3]. Ngày 31/3/2022, công ty có văn bản đề nghị trao tặng cổ vật cho tỉnh Thừa Thiên Huế; hai cổ vật về đến Huế ngày 9/4 và được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế^[4]. Lễ tiếp nhận diễn ra ngày 17/4/2022, bảo tàng mở cửa miễn phí đến hết năm đó^[3].

Kết quả giám định hai hiện vật

Theo Báo Văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế lập hội đồng giám định, họp ngày 9/4/2022. Hội đồng kết luận chiếc mũ là mũ quan đại thần hàm trên nhất phẩm: vành mũ chu vi 59,2 cm, cốt bằng lông đuôi ngựa đen, trang sức bằng vàng với hình giao long chầu hoa cúc, hai cánh chuồn tháo rời; niên đại khoảng cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, đi kèm hộp gỗ sơn son thếp vàng vẽ tứ linh. Hội đồng đánh giá đây có thể xem là chiếc mũ quan hoàn chỉnh nhất trong hệ thống cổ vật mũ quan ở Việt Nam hiện nay^[2].

Với áo Nhật Bình, hội đồng mô tả áo bằng vải màu đen (hoặc có thể thiên thanh), lót màu cam; họa tiết chính là kiểu "đoàn loan hàm thọ" cùng mô típ bát bửu và hoa lá; cổ áo hình chữ nhật, cài bằng hai miếng kim loại hình chữ nhật mà khả năng cao thay cho cúc phượng khấu nguyên thủy. Áo có niên đại cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX và được xác định là của bậc cung tần cao trong cung^[2]. Tuổi Trẻ ghi trước đó một số nhà nghiên cứu nghi chiếc áo bị cắt tay, nhưng khi trưng bày, phần tay áo vẫn hiện ra^[3].

Ý nghĩa với việc hồi hương cổ vật

Báo Văn hóa nhận xét việc hai cổ vật "trở về" mở ra hướng mới cho công cuộc hồi hương cổ vật: huy động nguồn lực ngoài ngân sách để đấu giá và hiến tặng cho Nhà nước, đồng thời đề nghị sớm ban hành cơ chế, chính sách thỏa đáng^[2]. Tháng 6/2022, Bảo tàng Mỹ thuật Huế mở triển lãm về chế độ y phục triều Nguyễn, trưng bày 9 bộ trang phục xưa từ bộ sưu tập của hai nhà sưu tập Trần Đình Sơn và Nguyễn Hữu Hoàng, trong đó có áo lễ phục của hoàng thái hậu và áo của một quan đại thần trên nhất phẩm^[5].