Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ và đền Mẫu Âu Cơ (Hiền Lương, Phú Thọ)
Âu Cơ được thờ như Quốc Mẫu, Mẹ xứ sở. Bài nêu đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương (Hạ Hòa), lễ hội mùng 7 tháng Giêng với tế nữ quan, di sản phi vật thể và bảo vật quốc gia, các nơi thờ khác, cùng những số liệu mà nguồn ghi không khớp.
Có nguồn · 7

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.
Quốc Mẫu trong tâm thức người Việt
Phạm Trọng Toàn cho rằng người Việt tôn thờ người mẹ từ rất sớm, và hình ảnh Mẹ Âu Cơ dẫn năm mươi người con lên núi gây dựng cơ đồ cùng các đền ở vùng Đất Tổ Phú Thọ khiến có thể xem bà là vị thánh Mẫu đứng đầu trong tâm thức người Việt. Tác giả cũng xếp Âu Cơ vào nhóm các Bà Mẹ xứ sở của không gian văn hóa Bắc và Bắc Trung Bộ, đồng thời là tổ nghề nông[1]. Bài này không kể lại truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên; chỉ nêu phần truyền thuyết gắn riêng với Hiền Lương khi cần giải thích nơi thờ.
Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương
Đền thuộc xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa cũ, tỉnh Phú Thọ. Theo truyền thuyết được VOV thuật lại, trong số các người con theo mẹ lên núi, bốn mươi chín người ngược thượng nguồn sông Thao đến Hiền Lương, hạ trại khai hoang lập ấp, dạy dân trồng lúa, nuôi tằm. Khi dân đã thạo nghề, Mẫu cùng các tiên nữ bay về trời, để lại tấm lụa đào bên gốc đa giữa cánh đồng; dân lập đền thờ tại đó[2]. Cũng theo VOV, đền được xây thời Hậu Lê, khi vua Lê Thánh Tông sai Giám Quốc Sư đến phong thần và cấp tiền dựng đền. Wikipedia tiếng Việt ghi cụ thể là năm 1465[7].
Đền kiểu chữ nhất, năm gian, hướng chính nam, có giếng Loan và giếng Phượng hai bên, ao sen phía trước, dưới tán cây đa cổ thụ. Điện thờ có hai khối: ngoài thờ vua Hùng và tướng lĩnh, trong khám thờ đặt tượng Mẫu ngồi trên ngai, mặc áo đỏ yếm trắng, một tay cầm viên ngọc[2]. Đền được cấp bằng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1991[2][3].
Lễ hội mùng 7 tháng Giêng
Chính hội là ngày mùng 7 tháng Giêng, được dân địa phương gọi là ngày "Tiên giáng"[2]. Lễ hội do Ủy ban nhân dân huyện Hạ Hòa tổ chức hằng năm và được xem là lễ hội mở đầu chuỗi lễ hội đầu xuân của Phú Thọ[3]. Theo Báo Văn hóa, lễ mở đầu bằng tế Tam vị Đức ông của đội tế nam, rồi rước kiệu Thánh từ đình ra đền; lễ vật chay gồm hoa quả, trầu rượu cùng một trăm cầu bánh mật, một trăm phẩm bánh chè kho và một trăm chiếc bánh ít, tượng trưng lễ vật của một trăm người con dâng mẹ[4]. Sau đó là nghi thức tế nữ quan, được VietnamPlus gọi là nét đặc trưng không thể thiếu của lễ hội: đội tế gồm các cô gái thanh tân mặc áo dài, đội khăn kim tuyến, đi hài thêu, cùng chủ tế nữ mặc lễ phục đỏ[3]. Phần hội có đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm điếm và hát những bài ca ngợi Mẫu[4].
Báo Văn hóa mô tả tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ ở đây là một tổ hợp gồm khu di tích đền Mẫu, đình thờ Đức Thánh Cả và diễn trình thực hành nghi lễ[4].
Di sản văn hóa phi vật thể và bảo vật quốc gia
Ngày 23/1/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ – đền Mẫu Âu Cơ" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia[3]. Tượng Mẫu Âu Cơ được Thủ tướng công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/1/2020; quyết định được công bố ngày 31/1/2020, đúng mùng 7 tháng Giêng năm Canh Tý, trong lễ khai hội[3].
Các nơi thờ khác
Trong khu di tích Đền Hùng có đền Tổ Mẫu Âu Cơ, khởi công tháng 9/2001 và khánh thành tháng 1/2005, kiểu chữ Đinh, hậu cung đặt tượng đồng dát vàng. Báo Pháp luật Việt Nam ghi các ngày lễ chính ở đây là ngày Mẫu thăng (25 tháng Chạp), ngày Mẫu giáng (mùng 7 tháng Giêng) và ngày giỗ Quốc Tổ Lạc Long Quân (6 tháng Ba âm lịch)[5]. Ngoài Phú Thọ, Phạm Lan Oanh kể đến thờ Mẫu Âu Cơ ở Tân Sỏi trong các hình thức thờ Mẫu ở vùng Bắc Giang cũ[6]; bài này chưa tìm được mô tả riêng về nơi thờ ấy.
Những chỗ nguồn ghi khác nhau
Niên đại tượng Mẫu: VOV (2010) ghi khoảng 540 năm, tức vào khoảng cuối thế kỷ XV nếu tính từ năm 2010, còn quyết định công nhận bảo vật quốc gia, theo VietnamPlus, ghi thế kỷ XIX[2][3]. Số thiếu nữ trong đội tế nữ: VOV ghi mười hai, Báo Văn hóa ghi mười bốn[2][4]. Lễ vật bánh: VOV ghi một trăm cầu bánh ngọt và một trăm phẩm oản, Báo Văn hóa ghi bánh mật, bánh chè kho và bánh ít[2][4]. Về năm dựng đền, chỉ Wikipedia nêu mốc 1465, các nguồn báo chỉ ghi thời Hậu Lê[2][7]. Ngoài ra, truyền thuyết về Âu Cơ ở Hiền Lương là truyền thuyết dân gian; bài không đánh giá tính sử học của nó mà chỉ trình bày như dân địa phương và các nguồn kể lại.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Phạm Trọng Toàn, Từ tín ngưỡng thờ Mẫu đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật, số 30 (2019), 2019
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
- [3]
- [4]
- [5]
Nguyễn Mỹ, Xứ sở 'Mẹ Âu Cơ', Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng ngày 08/03/2020, 2020
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Phạm Lan Oanh, Tín ngưỡng thờ Mẫu trong không gian văn hóa Bắc Ninh: Di sản sống và định hướng bảo vệ giá trị, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 627 (tháng 12/2025), tr. 33–36, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [7]
Đền Mẫu Âu Cơ, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót