Tín ngưỡng thờ nữ thần Pô Inư Nưgar – Thiên Y A Na ở Tháp Bà Ponagar (Khánh Hòa)

Nữ thần Mẹ xứ sở của người Chăm

Pô Inư Nưgar (còn viết Pô Nagar, Po Ina Nagar) là nữ thần Mẹ xứ sở trong tín ngưỡng của người Chăm. Theo TS. Nguyễn Văn Bốn, hình tượng này là kết quả của nhiều thế kỷ tiếp biến giữa tín ngưỡng bản địa Chăm và tôn giáo Ấn Độ: nữ thần được quan niệm là đấng tạo ra trời đất, cây trồng, dạy dân cày cấy, thêu dệt, xây đền tháp và sinh ra các vua Chăm^[1]. Bài viết dẫn Ngô Đức Thịnh rằng tên Poh Nagar xuất hiện rải rác trên bia ký chữ Phạn và chữ Chăm cổ ở Nha Trang, Mỹ Sơn, Đồng Dương từ thế kỷ III, và dẫn Sakaya về các mốc của thánh địa ở xứ Kauthara: năm 918 hoàng gia đúc tượng nữ thần Bhagavati bằng vàng; năm 965 tượng bị người Campuchia lấy đi và được thay bằng tượng đá; các năm 1170, 1183 và 1256 nữ thần được nhà vua phong danh hiệu^[1].

Thánh địa trên đồi Cù Lao

Tháp Bà Ponagar nằm trên đồi Cù Lao bên dòng sông Cái Nha Trang. Báo Nhân Dân cho biết người Chăm gọi con sông là Yjatran, tên Nha Trang bắt nguồn từ đó, và coi tháp là lưu tích của tiểu quốc Kauthara thuộc Chămpa^[4]. Báo Văn hóa ghi quần thể được xây dựng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII, là trung tâm thờ nữ thần Ponagar, và hiện là di tích quốc gia đặc biệt^[3].

Từ Pô Inư Nưgar đến Thiên Y A Na

Các nguồn kể quá trình chuyển giao không hoàn toàn giống nhau. Báo Pháp luật Việt Nam trình bày rằng trước thế kỷ XVI nữ thần được thờ ở thánh địa Nha Trang; đến giữa thế kỷ XVI người Chăm chuyển việc thờ về đền Pô Inư Nưgar ở thôn Hữu Đức (Ninh Thuận cũ), còn thánh địa Nha Trang trở thành nơi người Việt thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na^[2]. Báo Văn hóa nêu mốc thế kỷ XVII là lúc cộng đồng người Việt tiếp tục gìn giữ, thờ phụng nơi đây^[3]. Nguyễn Văn Bốn lại dẫn ý kiến của Tạ Chí Đại Trường cho rằng Thiên Y A Na, vốn là thần bảo trợ vương quốc Chăm, đã được vua Lý Thánh Tông đưa về làm thần bảo trợ của nước Việt^[1].

Về vị thế sau này, Báo Pháp luật Việt Nam cho biết nữ thần được triều Nguyễn công nhận và xếp vào hàng thượng đẳng thần^[2]; Báo Văn hóa nêu Khánh Hòa có hơn 160 đình, lăng, miếu, chùa, tháp phối thờ Thiên Y A Na và hơn 150 đạo sắc phong từ thời Minh Mạng đến Khải Định^[3]. Theo Nguyễn Văn Bốn, sự dung hội và Việt hóa nữ thần thể hiện qua tên gọi, thần điện, truyền thuyết, sắc phong, địa danh và các thực hành văn hóa; người Việt ở Khánh Hòa còn đưa vào đây hầu đồng, chầu văn Tứ phủ Huế, múa bóng và cả điệu múa, âm nhạc của người Chăm^[1].

Truyền thuyết

Theo truyền thuyết của người Chăm, như Wikipedia tiếng Việt tóm lược, nữ thần sinh ra từ bọt biển và ánh mây, vào bến sông Ea Dran ở Kauthara, hóa ra cung điện, trầm hương, lúa bắp, có nhiều chồng và sinh 38 người con gái^[5]. Bản của người Việt kể về một cô gái mồ côi được đôi vợ chồng tiều phu già ở núi Đại An nhận nuôi, thực chất là tiên nữ; cô nhập vào khúc gỗ kỳ nam trôi ra biển, kết duyên với một thái tử, sinh hai con, rồi đưa con trở về quê cũ dạy dân cày cấy, dệt vải và sau đó được hạc đón về trời; dân lập tháp thờ^[5]. Báo Pháp luật Việt Nam xác nhận truyền thuyết được ghi trên bia đá ở Tháp Bà và cho biết nữ thần được tôn là vị thần bảo trợ mọi nghề, từ nông, ngư đến buôn bán và khai thác lâm sản^[2].

Lễ hội và nghi lễ

Lễ hội Tháp Bà Ponagar được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012^[4]. Báo Nhân Dân ghi lễ hội diễn ra từ 20 đến 23 tháng Ba âm lịch, gồm lễ thay y, thả hoa đăng, cầu quốc thái dân an, múa bóng, hát văn^[4]; chương trình năm 2025 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa công bố kéo dài từ 19 đến 25 tháng Ba âm lịch, trong đó có lễ rước nước từ chùa Hang (Hải Ấn), lễ mộc dục thay xiêm y cho Thánh Mẫu, rước kiệu và cầu quốc thái dân an^[3].

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, người Việt cúng bằng đồ chay vì quan niệm bà là Phật mẫu, riêng lễ cúng của làng Cù Lao (bà được thờ như thành hoàng làng) lúc 1 giờ sáng ngày 23 tháng Ba dùng heo quay và vịt; người Chăm cúng ở phía sau tháp, lễ vật gồm dê, gà, trứng, cơm canh, trầu rượu, kèm múa bóng Chăm. Hai cộng đồng cùng thực hành trong một không gian thờ tự^[2]. Về múa bóng, nhà nghiên cứu Nguyễn Tứ Hải ước tính Khánh Hòa có khoảng 50 đoàn với chừng 1.000 người, nhưng số người nắm được những điểm cốt yếu của nghệ thuật này chỉ còn rất ít^[4].