Tết Trung thu

Tên gọi và nguồn gốc

Tết Trung thu diễn ra vào Rằm tháng Tám âm lịch, giữa mùa thu. Người Việt còn gọi đây là Tết Rằm tháng Tám, Tết trông trăng, Tết thiếu nhi hay Tết đoàn viên^[3]. Báo Nhân Dân cho rằng Tết Trung thu gắn với văn minh lúa nước: từ xa xưa, khi trời vào thu, người dân thường tổ chức lễ hội cầu mùa, vui chơi, ca hát; hình ảnh Trung thu còn được liên hệ với họa tiết trên trống đồng Ngọc Lũ^[1]. Báo cũng ghi nhận Trung thu được tổ chức từ đầu thế kỷ XII dưới thời Lý, với rước đèn, múa rối nước, đua thuyền^[1]. Theo Báo Văn hóa, đến thời Lê - Trịnh lễ này trở thành dịp xa hoa trong phủ chúa^[4].

Về nguồn gốc cụ thể, sách sử chính thống chưa xác định được Trung thu có từ bao giờ^[2]. Sách "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính chép tục treo đèn, bày cỗ theo điển tích liên quan đến vua Đường Minh Hoàng, và tục rước đèn theo tích Bao Công làm đèn cá; chính tác giả nhận xét những lời kể ấy huyền hoặc, chưa chắc đã thật^[2]. Trong dân gian còn lưu truyền các tích chú Cuội cây đa và chị Hằng^[4].

Thời gian

Tết rơi vào ngày 15 tháng 8 âm lịch, nên ngày dương lịch thay đổi theo từng năm^[3]. Đây cũng là lúc mùa vụ kết thúc, việc đồng áng bớt bận, sản vật mùa thu dồi dào^[2].

Phong tục

Theo Báo Nhân Dân, ban ngày người lớn làm cỗ cúng gia tiên, tối đến bày cỗ trông trăng. Trẻ em rước đèn, xem múa lân và chơi các đồ chơi dân gian như tò he, đèn kéo quân, đèn ông sao, đèn lồng, đèn cù, trống ếch, mặt nạ giấy bồi. Sang đêm rằm, mọi người ngắm trăng và ăn bánh kẹo, hoa quả bày ngoài sân, gọi là phá cỗ^[1]. Học giả Souvignet, trong sách xuất bản năm 1903, ghi nhận ngày này người ta làm và ăn bánh hình mặt trăng, tức bánh nguyệt^[2].

Báo Nhân Dân dẫn lại các nhận xét của Nguyễn Văn Huyên: Trung thu còn là dịp nam nữ gặp gỡ, hát đối bên nhau dưới trăng, sau đó có thể đi đến dạm hỏi, cưới xin; với học trò, các biểu tượng như cóc ba chân, cây nguyệt quế, cá chép gửi gắm ước vọng thi đỗ^[2]. Người xưa còn xem hình dáng trăng đêm rằm để đoán mùa vụ năm tới^[2].

Tết Thiếu nhi

Sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 22 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho thiếu nhi nhân đêm Trung thu đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ đó Trung thu thực sự trở thành Tết Thiếu nhi, dịp cả gia đình và xã hội quan tâm đến trẻ em^[1].

Giá trị và bảo tồn

Trung thu vừa là lễ tiết để bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, sự hiếu đễ với ông bà, cha mẹ, thầy cô, vừa là tết đoàn viên và tết của trẻ em^[1][4]. Báo Nhân Dân nhận xét không gian Trung thu ngày nay đã mở rộng ra cung thiếu nhi, nhà văn hóa, trường học, trung tâm thương mại; trò chơi hiện đại thay dần trò chơi dân gian, đồ chơi truyền thống bị lấn át, và bánh trung thu cũng đặt ra yêu cầu kiểm tra an toàn thực phẩm. Bài viết đề nghị giữ gìn những giá trị truyền thống như hiếu thảo, biết ơn và đoàn tụ^[1].