Tết nhảy của người Dao

Tên gọi và ý nghĩa

Tết nhảy là nghi lễ lớn của người Dao, gồm cúng tổ tiên, thần linh và những điệu múa kéo dài xuyên suốt buổi lễ. Theo nghiên cứu của Đàm Thị Uyên và Mai Thị Hồng Vĩnh trên Tạp chí Dân tộc học, người Dao Quần Chẹt ở Thái Nguyên gọi lễ này là "Nhằng chậm đao"; các già làng giải thích tên "Tết nhảy" là vì trong cúng bái có nhiều động tác nhảy múa, không chỉ của thầy cúng mà cả trai làng cùng tham gia^[1]. Mục đích lễ là cầu tổ tiên dòng họ và Bàn Vương, thủy tổ của người Dao, phù hộ cho mọi người khỏe mạnh, mùa màng bội thu, đời sống no đủ^[1].

Truyền thuyết kể lại trong các nguồn nói rằng trong chuyến vượt biển di cư, đoàn thuyền của tổ tiên người Dao gặp sóng gió; họ cầu khấn và hứa nếu thoát nạn sẽ lập Tết nhảy để tạ ơn; từ đó có tục này^[1][3]. Báo Văn hóa ghi ở Thanh Hóa hai ông Tặng Xị và Phiềng Tặng Ụi là những người cầu khấn trời đất, Long Vương^[3].

Thời gian và chu kỳ

Tết nhảy thường diễn ra vào dịp cuối năm âm lịch. Báo Lào Cai kể ở Ba Vì (Hà Nội) Tết thường bắt đầu từ giữa tháng Chạp đến trước Tết Nguyên đán^[5]; Báo Văn hóa cho biết ở Tây Thanh Hóa lễ diễn ra trong hai tháng cuối năm âm lịch và kéo dài ba ngày ba đêm^[3]. Với người Dao Đỏ ở Sa Pa và Bắc Hà (Lào Cai), theo Báo Lào Cai, nghi lễ được thực hiện vào sáng mùng Một Tết Nguyên đán, còn từ giữa tháng Chạp các gia đình đã chuẩn bị mâm lễ^[4].

Không phải năm nào cũng tổ chức. Nhóm Dao Quần Chẹt ở Thái Nguyên tổ chức theo lời khấn "hứa" với tổ tiên của từng dòng họ, thường 10 hoặc 15 năm một lần; đến hạn mà chưa làm được thì họ làm lễ "khất"^[1]. Ở Thanh Hóa, theo Báo Văn hóa, chu kỳ khác nhau giữa các dòng họ: họ Phùng ở Cẩm Thủy 14 năm, họ Bàn và họ Dương ở Ngọc Lặc 15 năm, họ Triệu nhỏ 12 năm^[3]. Xưa lễ có thể làm ba năm liền, năm đầu một ngày một đêm, năm hai hai ngày hai đêm, năm ba ba ngày ba đêm; ngày nay nhiều nơi rút gọn, có nơi chỉ làm một lần hai ngày hai đêm^[1][5].

Diễn trình nghi lễ

Theo mô tả của Tạp chí Dân tộc học về Dao Quần Chẹt ở Thái Nguyên, nghi lễ gồm ba phần. Phần khai lễ có lập đàn, treo tranh thờ, rồi thầy cúng cáo thỉnh, tức mời các thần linh, tổ tiên về dự bằng những điệu múa mời, đưa đường, bắc cầu. Phần chính lễ có khai đàn, múa nghi lễ và lễ chiêu binh hương hỏa; trong lễ này thầy cúng đặt một thanh đoản đao lên mu bàn chân rồi hất lên bàn thờ, nếu thanh đao nằm gọn thì được hiểu là thần linh, tổ tiên chấp nhận. Phần tống lễ là hóa vàng, tiễn thần linh và thu hồi âm binh^[1].

Bàn thờ không thể thiếu bộ tranh thờ, gồm 15 bức như Tam Thanh, Hành sư, Ngọc Hoàng thánh đế; người tham gia kiêng ăn thịt chó, gắn với truyền thuyết con chó ngũ sắc là thủy tổ của người Dao^[1]. Báo Lào Cai (2008) cho biết muốn làm Tết nhảy, gia đình phải có nhà Tổ với đủ hai bộ tranh thần, nên nhiều nhà mất hàng chục năm mới sắm đủ và thường khó khăn sau khi tổ chức^[5].

Các điệu múa

Phần hội của Tết nhảy diễn ra song hành với phần lễ. Tạp chí Dân tộc học mô tả các điệu "Tam nguyên an ham" (tung cờ), "ra binh vào tướng" (múa kiếm), điệu "được mùa" mô phỏng lao động trên nương và điệu "múa bắt ba ba", đệm bằng trống, thanh la, chũm chọe, chuông, tù và^[1]. Báo Văn hóa nhắc thêm múa chạy cờ, múa kiếm, múa dao và múa rùa ở Thanh Hóa^[3]. Với người Dao Đỏ ở Lào Cai, nghi lễ mở đầu bằng màn "dọa chặt cây", sau đó thanh niên dưới sự hướng dẫn của thầy cúng nhảy 14 điệu mở đường, bắc cầu đón tổ tiên về ăn Tết; một nghi thức đặc biệt là nhảy qua bếp than hồng để gột rửa trước khi đón tổ tiên^[4].

Di sản và bảo tồn

Tết nhảy của người Dao có mặt nhiều lần trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: nghi lễ Tết nhảy (Nhảng chầm đao) ở Thái Nguyên (Quyết định 4036/QĐ-BVHTTDL năm 2016), Lễ Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ (Quyết định 2732/QĐ-BVHTTDL năm 2020) và nghi lễ Nhảng chập đáo (Tết nhảy) ở Thanh Hóa (Quyết định 481/QĐ-BVHTTDL năm 2023)^[2]. Các nghiên cứu và báo chí đều ghi nhận Tết nhảy đứng trước thách thức của đời sống hiện đại, nhưng cũng được khai thác trong du lịch cộng đồng và truyền dạy cho lớp trẻ^[1][3][4].