Tết Năm mới (Thết Năm mởi) của người Mường

Tên gọi và lịch Mường

Người Mường gọi Tết Nguyên đán là "Thết Năm mởi", tức Tết Năm mới. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, Tết kéo dài bảy ngày (thực chất tám) từ ngày 30 tháng Chạp đến hết mùng 7 tháng Giêng^[1]. Lịch Mường xưa tính theo tuần trăng, có cách tính "ngày lui, tháng tới": tháng vẫn theo âm lịch của người Kinh nhưng ngày lùi lại một hôm, nghĩa là ngày trăng tròn tính là ngày 14 thay vì 15^[1][2]. Riêng vùng Mường Bi (Tân Lạc, Hòa Bình) tính "lui một ngày, tới ba tháng", nên tháng Giêng ở đó gọi là tháng Ba^[1]. Vì vậy ngày Tết của các nhà Mường có thể lệch một ngày so với lịch của người Kinh; ngày 28 tháng Chạp của người Kinh, chẳng hạn, được tính là ngày 27, còn gọi "ngày bảy cuối", ở xã Cao Răm (Lương Sơn, Hòa Bình)^[3].

Chuẩn bị Tết

Từ giữa hoặc nửa cuối tháng Chạp, nhiều gia đình chặt nứa, giang về tước lạt gói bánh chưng và làm cặp nướng thịt^[1][2]. Cây nêu được trồng cạnh ngõ vào nhà, trong sân hoặc trước nhà sàn; Báo Pháp luật Việt Nam kể truyền thuyết mệ vua Hoàng Bà đi đánh quỷ rồi chỉ dạy các nhà cắm nêu báo tin thắng trận và nhận đất cho dân Mường, về sau mang thêm ý nghĩa báo với trời đất về sự tồn tại của gia đình và trấn tà^[1]. Ở Cao Răm, các nhà mổ lợn và dựng nêu từ ngày 28^[3].

Ngày 27 tháng Chạp, theo Báo Pháp luật Việt Nam, người Mường (trừ vùng Mường Bi) ra khu mộ tổ tiên dọn cỏ, sửa mộ, đắp thêm đất, và theo tục họ chỉ vào khu mộ trong tiết Thanh minh và ngày này, chuẩn bị cho tổ tiên cùng ăn Tết^[1]. Vùng Lạc Sơn gọi ngày 27 là "tha lả", ngày rửa lá: phụ nữ mang bát đũa, nồi, lá dong, cả nông cụ ra sông suối rửa sạch để vật và người cùng đón năm mới; ngày 28 nhiều nhà gói bánh chưng và bánh uôi, loại bánh giống bánh tét^[1][2].

Giao thừa và những ngày Tết

Ngày 30 Tết theo âm lịch người Mường gọi là ngày "chín lụn", có bữa cơm "chín lụn" tương tự cơm tất niên^[1][2]. Đón giao thừa giản dị: nhiều nhà đánh chiêng, đánh trống, con cháu ra suối lấy nước về đặt lên bàn thờ tổ tiên; nước này ở vùng Kim Bôi gọi là nước Tiên, ở Lạc Sơn gọi là nước Thặng Thiên^[1]. Ở Mường Bi có tục gội đầu, thậm chí tắm đêm giao thừa để gột rửa cho năm mới tốt lành^[1].

Người Mường thờ tổ tiên đích danh, mỗi đời một mâm riêng, thường ít nhất ba đời; ngoài ra có mâm cúng thành hoàng làng Mường, thổ công vua bếp và ông "cun dòil", vị thần bảo trợ nông nghiệp^[1][2]. Cúng xong, trâu bò được cho ăn Tết bằng một hai bó lúa như lời cảm ơn; ở Cao Răm còn có tục đêm giao thừa cầm đuốc, gõ mõ gọi vía trâu về ăn Tết, và treo bánh ống lên cày, bừa để mời nông cụ cùng nghỉ Tết^[1][3].

Từ 30 Tết đến mùng 7, nhiều nơi có tục "đi năm mới" hay đi phần: mang gói thịt, xôi nếp, chai rượu và hai chiếc bánh chưng đến biếu cha mẹ, bố mẹ vợ và những người từng giúp mình trong năm^[1]. Sáng mùng 1, thanh niên và trẻ em đánh chiêng đi qua các nhà, chủ nhà cho ít tiền hoặc bánh^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam kể các "phường bùa", đội chiêng từ sáu đến mười hai người, đi "xắc bùa phát rác" chúc Tết từng nhà vào mùng 1 theo lịch Mường; theo bài, đó là lời chúc mở nước cho vụ chiêm và tiếng chiêng tượng trưng cho tiếng sấm gọi mưa^[1]. Nghệ thuật chiêng Mường ở Hòa Bình nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định 246/QĐ-BVHTTDL ngày 19 tháng 1 năm 2016)^[4]. Trang phục ngày Tết của phụ nữ Mường Bi, Mường Chậm là váy đen, áo trắng ngắn, cạp váy dệt hoa văn, đầu quấn khăn^[2].

Mùng 7 khai hạ

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, mùng 7 tháng Giêng là ngày khai hạ, ngày cuối của Tết, các nhà làm lại Tết, cúng tổ tiên, thành hoàng và thổ công; nhiều làng Mường tổ chức lễ hội "thuổng Mùa", lễ khai hạ đầu năm trên khắp xứ Mường Hòa Bình, sau đó mọi người ra đồng cày cấy vụ đầu^[1]. Ở Cao Răm, các nhà hạ nêu vào sáng mùng 7 và trở lại lao động; mùng 4 thanh niên các xóm giao lưu bóng chuyền, ném còn, các hoạt động chơi xuân kéo dài đến hết mùng 6^[3].

Biến đổi

Các nguồn cho thấy mỗi vùng Mường có tập quán riêng, từ cách gọi nước đêm giao thừa đến cách tính lịch. Báo Pháp luật Việt Nam cho rằng Tết năm mới của người Mường chứa nhiều biểu tượng và tín hiệu văn hóa từ xa xưa, hiện vẫn được lưu truyền^[1].