Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Hải PhòngThời kỳ: Tây Sơn – NguyễnDân tộc: Kinh

Philiphê Bỉnh (1759–1833) và các cuốn sổ chữ quốc ngữ viết ở Lisbon

Philiphê Bỉnh, linh mục người Hải Dương, sang Lisbon năm 1796 và để lại ít nhất 24 cuốn sổ chữ quốc ngữ, trong đó có Sách sổ sang chép các việc (1822–1832). Bài nêu tiểu sử, nội dung các cuốn sổ, giá trị với lịch sử quốc ngữ và việc bản thảo nay ở Thư viện Vatican.

Báo sai sót

Có nguồn · 2

Tranh màu nước một tòa nhà lớn sơn sáng, hai tầng, mặt tiền có đầu hồi tam giác và ban công, bên cạnh là tháp chuông nhỏ; phía trước là khoảng sân rộng màu cát với vài người nhỏ đi lại, trời nhiều mây.
Tranh màu nước năm 1838 của George Atkinson vẽ tòa nhà Necessidades ở Lisbon (Museu de Lisboa). Theo Dutton, phái đoàn của Philiphê Bỉnh được bố trí ở tu viện Necessidades từ 1796 đến 1807. Tranh vẽ sau thời gian ấy, chỉ để minh họa nơi chốn.George Atkinson (1838), Museu de Lisboa, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Một linh mục từ Hải Dương đến Lisbon

Philiphê Bỉnh (còn viết Filipe Binh, tên Bồ Đào Nha Felippe do Rosario) tự giới thiệu ở đầu cuốn Sách sổ sang chép các việc: ông là thầy cả quê làng Ngải Am, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, tỉnh Hải Dương, sinh năm 1759[1]. Theo George Dutton, năm 1775, mười bảy tuổi, ông theo một thầy dòng Tên rời nhà, hai năm sau khi Giáo hoàng giải thể dòng này (1773); ông chịu chức linh mục ngày 30/11/1793[1]. Ông thuộc cộng đồng công giáo Đàng Ngoài trung thành với chế độ Padroado của Bồ Đào Nha. Ngày 14/2/1796, ông cùng ba người đồng hành rời Macao sang châu Âu để xin vua Bồ Đào Nha bổ nhiệm một giám mục cho cộng đồng ấy; phái đoàn đến Lisbon ngày 26/7/1796[1]. Dutton ghi ông ở tu viện Necessidades đến năm 1807, rồi chuyển đến Casa do Espírito Santo trong khu Chiado, và mất vào tháng 3 hoặc tháng 4/1833, thọ 77 tuổi[1]. Charles Boxer, qua trích dẫn trên blog của Dickinson College, cũng nói ông đến Lisbon năm 1796 cùng ba người và mất năm 1833 mà không gặp lại quê hương[2].

Hàng chục cuốn sổ viết bằng chữ quốc ngữ

Dutton ghi nhận các trước tác của Bỉnh gồm ít nhất 24 cuốn sổ đóng tay, tổng cộng hơn mười nghìn trang; Boxer nói 23 cuốn, con số lệch một cuốn[1][2]. Từ 1793 đến 1815 ông chép hoặc soạn các bản kinh nghi lễ, đơn thỉnh nguyện dâng triều đình, thư từ và ít nhất 45 bài thơ. Từ 1815, khi sứ mệnh chính trị bế tắc, ông chuyển sang soạn những tập "truyện": truyện gương, ba tập tiểu sử các thánh dòng Tên (1818–1820), hai tập lịch sử đạo công giáo ở Đàng Ngoài và Đàng Trong (1822, 775 và 721 trang), và Truyện bà thánh Anna (1830)[1]. Dutton nhận xét rằng Bỉnh gần như chắc chắn là tác giả viết nhiều nhất bằng chữ quốc ngữ trước thế kỷ XX, và có thể là người Việt viết nhiều nhất bằng bất kỳ loại chữ nào trước năm 1900[1].

Sách sổ sang chép các việc

Cuốn sổ này (1822–1832, 646 trang) là cuốn ghi chép hỗn hợp của ông. Khác các sổ khác, nó không chia chương mà gồm xen lẫn lời kể, danh sách chi tiêu, ghi chú rời và nhiều loại ghi chép; Bỉnh tự lập ba bảng mục lục theo chủ đề để người đọc dễ tra[1]. Ông viết lời tựa bằng đại từ tôi ("Tôi là thầy cả Philiphê Bỉnh"), và cuối phần tự sự năm 1822 ghi rằng mình đã sáu mươi ba tuổi, xin các anh em nhớ đến linh hồn mình[1]. Dutton lưu ý rằng trước thế kỷ XX người Việt hiếm tự xưng bằng một đại từ trung tính như tôi, vì cách xưng hô thường tùy quan hệ với người nghe; việc Bỉnh dùng tôi trong hầu hết các lời tựa đi trước hơn một thế kỷ so với lúc cách dùng này bắt đầu khá thông dụng, dù chưa ở mọi nơi[1].

Giá trị với lịch sử chữ quốc ngữ

Theo Dutton, đến đầu thế kỷ XIX chữ quốc ngữ đã trở thành chữ viết ưa dùng trong cộng đồng công giáo của Bỉnh. Ông viết bằng quốc ngữ để cộng đồng đọc được, còn phần chữ Nôm của ông rất ít; ông có trong tay từ điển của Alexandre de Rhodes để tham chiếu khi phiên âm tên và khái niệm châu Âu[1]. Dutton cũng cho rằng việc các văn bản này phần lớn còn đọc được với người hiện đại cho thấy chữ quốc ngữ đã phát triển khá cao từ đầu thế kỷ XIX[1]. Ông dẫn Claude Jacques rằng các văn bản công giáo thế kỷ XVII còn lại có hơn bốn nghìn trang chữ Nôm so với chỉ khoảng bảy trăm trang chữ La-tinh hóa[1]; Bỉnh viết hơn mười nghìn trang bằng quốc ngữ, còn chữ Nôm không đáng kể, cho thấy sự dịch chuyển trong cộng đồng của ông. Bỉnh cũng làm thơ luật Đường thất ngôn nhưng viết bằng quốc ngữ thay vì chữ Hán như các sứ thần đi Trung Hoa[1].

Cần chú ý về mốc thời gian: các cuốn sổ sớm nhất (từ 1793, cùng các bản chép năm 1797) ra đời cuối thế kỷ XVIII, nhưng phần lớn trước tác, gồm cả Sách sổ, viết trong khoảng 1815–1832, tức đầu thế kỷ XIX.

Số phận bản thảo

Các cuốn sổ được viết ở Lisbon nhưng không còn ở đó. Theo Dutton, sau khi Bỉnh mất, gần như toàn bộ sổ của ông được chuyển vào Thư viện Vatican và gắn với bộ sưu tập Borgia; niên biểu cuối sách của Dutton ghi việc Thư viện Vatican tiếp nhận chúng khoảng 1839–1855[1]. Chúng nằm đó khoảng một thế kỷ cho đến cuối thập niên 1940, khi linh mục dòng Tên người Đức Georg Schurhammer tìm thấy và công bố một bài về chúng năm 1951[1]. Năm 1968, linh mục Thanh Lãng cho Viện Đại học Đà Lạt in bản chụp lại (ảnh ấn) cuốn Sách sổ sang chép các việc với kinh phí của Quỹ Châu Á; đó là lần đầu một cuốn sổ của Bỉnh về lại Việt Nam[1]. Theo Dutton, Sách sổ chỉ là một phần nhỏ trong khối trước tác đồ sộ của Bỉnh.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    George E. Dutton, A Vietnamese Moses: Philiphê Bỉnh and the Geographies of Early Modern Catholicism, University of California Press, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12↩13↩14↩15↩16↩17

  2. [2]

    Chris Francese, Filipe Binh: Latin from 19th century Vietnam, Dickinson College Commentaries (blog), 31/05/2018, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót