Phương ngữ Huế (tiếng Huế): thanh điệu, xưng hô và từ địa phương

Vị trí trong các vùng phương ngữ

Tiếng Huế là cách nói của người Thừa Thiên Huế, nay là thành phố Huế. Các nhà Việt ngữ học chưa thống nhất cách chia vùng phương ngữ tiếng Việt: có người chia hai vùng, có người chia ba, bốn hoặc năm, thậm chí có ý kiến cho rằng khó vạch ranh giới vì tiếng Việt chuyển tiếp dần từ bắc vào nam. Cách chia ba vùng (Bắc, Trung, Nam) là ý kiến chung của nhiều tác giả, và trong cách chia này Huế thuộc phương ngữ Trung, vùng được Đặng Diễm Đông nhận xét là bảo lưu nhiều yếu tố cổ của tiếng Việt^[1]. Theo Hoàng Thị Châu, được bài ấy dẫn lại, riêng Thừa Thiên Huế có hệ thống vần và âm cuối giống phương ngữ Nam^[1].

Thanh điệu và giọng nói "nhỏ nhẹ"

Hai nguồn mô tả hệ thanh điệu hơi khác nhau. Theo Nguyễn Thị Thu Sương, các vùng khác của phương ngữ Trung chỉ có bốn thanh vì thanh hỏi và thanh ngã lẫn vào thanh nặng, còn tiếng Huế có năm thanh, trong đó thanh ngã lẫn vào thanh hỏi, giống phương ngữ Nam^[2]. Theo Hoàng Thị Châu qua Đặng Diễm Đông, vùng Bình Trị Thiên không phân biệt hỏi với ngã, còn Nghệ Tĩnh không phân biệt ngã với nặng và vẫn được tính là năm thanh^[1]. Hai cách nói không khớp về số thanh ở các vùng lân cận, và bài này không phân xử.

Theo Nguyễn Thị Thu Sương, giọng Huế nghe đều đều, nhỏ nhẹ là do một số đặc điểm ngữ âm. Qua phân tích sơ đồ âm phổ, khoảng cách cao độ giữa các thanh trong tiếng Huế nhỏ hơn tiếng Sài Gòn và nhỏ hơn nhiều so với tiếng Hà Nội^[2]. Dẫn công trình của Vương Hữu Lễ (1992), bà kể thêm ba yếu tố ngoài thanh điệu: nguyên âm có xu hướng thu hẹp độ mở, phụ âm đầu tắc chuyển sang xát, phụ âm cuối lợi được thay bằng âm mạc^[2]. Phần giải thích bằng lịch sử (Huế từng là phủ chúa Đàng Trong rồi kinh đô, lời nói trong cung phải từ tốn) và bằng cảnh sông nước là suy luận của tác giả, chưa có số liệu đi kèm^[2].

Ngữ âm qua khảo sát 105 hội thoại mua bán

Đặng Diễm Đông ghi âm và phân tích 105 tình huống mua bán ở một số chợ và cửa hàng tại Thừa Thiên Huế, trên ba bình diện ngữ âm, từ vựng và cấu trúc câu^[1]. Biến thể ngữ âm tập trung ở phần vần. Nhiều nhất là "ni", "nì" thay cho "này" (155 lần), rồi nguyên âm dài kiểu "khôôn" thay cho "không" (62 lần), "khung" hay "tui" thay cho "không", "tôi" (11 lần). Người nói còn thêm âm đệm, như "noái" cho "nói", "coai" cho "coi", hoặc phát "câng" cho "cân", "chặc" cho "chặt"^[1]. Về phụ âm đầu, "dỏ" cho "nhỏ" xuất hiện 13 lần. Về thanh điệu, ví dụ nổi bật là "bựa" cho "bữa", tức thanh ngã đọc thành thanh nặng (7 lần)^[1].

Tác giả nhận thấy các biến thể này gặp nhiều ở người lớn tuổi và trung niên, nhất là người bán, và cho rằng họ giữ cách phát âm cũ vì xuất thân vùng quê, ít tiếp xúc với trường lớp. Đây là suy đoán của tác giả, không dựa trên phép đo riêng^[1].

Xưng hô, từ chỉ định và từ nghi vấn

Trong mẫu khảo sát, "o" (cô) là cách xưng hô được dùng nhiều nhất (73 lần), tiếp theo là "bé" cho em gái (63 lần), "mệ" hoặc "mụ" cho người lớn tuổi (48 lần) và "cu" cho em trai^[1]. Đặng Diễm Đông cũng ghi rằng ở Huế người mẹ được gọi là "mạ", trong khi miền Bắc gọi "u", "bầm" và miền Nam gọi "má"^[1]. Nguyễn Thị Thu Sương nhận xét người Huế tôn trọng thứ bậc trong xưng hô ở làng, họ và gia đình, và có một hệ thống xưng hô khác nhiều vùng^[2].

Khi nhắc phương ngữ Huế, người ta thường nghĩ ngay đến các đại từ chỉ định và nghi vấn: "ni" (này, 108 lần), "chi" (gì, 85 lần), "rứa" hoặc "ri" (thế, 50 lần), "nớ" (ấy, 36 lần), "mô" (nào, 18 lần)^[1]. Hoàng Thị Châu còn kể "tê" (kia) và các đại từ xưng hô "tau", "mi" cho "tao", "mày"^[1]. Ví dụ trong khảo sát: "Bé lấy chi con?", "Sấu nớ ngon lắm em nở"^[1].

Tình thái từ và từ ngữ mua bán

Theo khảo sát, tình thái từ mới là lớp từ phổ biến nhất trong hội thoại mua bán. Chúng thường đi thành từng cặp biến thể vần hoặc thanh: "bơ" và "bờ", "nở" và "nờ", "chơ", "chờ" và "chớ", "hi", "hí" và "hì", "dạ" và "dá". Theo tác giả, "chơ", "nờ", "tề" thể hiện sự nài nỉ, "mô" thể hiện phủ định, còn "hắn", "bơ", "mờ" dùng để nối ý^[1]. Một số từ dễ làm người ngoài hiểu nhầm: "mấy" là bao nhiêu, "bớt" là giảm giá, "mì xưa" là mở hàng, "thối" là trả lại tiền thừa. Mẫu câu hỏi giá phổ biến là "bán răng rứa?"^[1].

Từ điển và giới hạn của các nguồn

Đặng Diễm Đông điểm các công trình về tiếng Huế: Từ điển tiếng Huế của Bùi Minh Đức với hơn 5.000 từ và cụm từ, Từ điển tiếng Việt địa phương vùng Huế của Triều Nguyên (8.023 mục từ) và Từ điển phương ngữ Huế của Trần Ngọc Bảo (2017)^[1].

Số liệu chỉ phản ánh lời nói ở chợ và cửa hàng, không đại diện cho mọi tầng lớp hay mọi vùng của Thừa Thiên Huế. Nguồn thứ hai không ghi rõ năm đăng và tên tạp chí, nên các nhận định ở đó cần đối chiếu thêm với công trình ngữ âm học chuyên sâu.