Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Toàn quốcThời kỳ: Tây Sơn – NguyễnDân tộc: Kinh

Tam thiên tự giải âm và các sách vỡ lòng chữ Hán – Nôm cho trẻ nhỏ

Tam thiên tự giải âm (khắc 1831, thường gán cho Ngô Thì Nhậm) dạy khoảng 3.000 chữ Hán bằng câu bốn chữ có vần, mỗi chữ kèm nghĩa Nôm. Bài nêu cách soạn, các bản in, so sánh với Nhất thiên tự, Ngũ thiên tự và vai trò trong việc học chữ xưa.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Bìa và trang đầu một cuốn sách khắc ván đã rách mép trên nền đen: bên phải là bìa với dòng chữ lớn 三千字解音, dòng niên hiệu 皇朝辛卯年孟秋上浣新刊 và dòng nhà in 富文堂藏板; bên trái là trang đầu đề 字學纂要 cùng các cột chữ Hán lớn kèm chữ nhỏ giải nghĩa. Góc phải có ký hiệu viết tay R.468.
Bìa và trang đầu Tam thiên tự giải âm bản Phú Văn Đường (năm Tân Mão, hiểu là 1831), ký hiệu R.468 của Thư viện Quốc gia Việt Nam, do Nom Foundation số hóa và đăng trên Commons.Nom Foundation (nlvnpf-0459), bản của Thư viện Quốc gia Việt Nam, qua Wikimedia Commons; phạm vi công cộng · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Một cuốn vần dạy cả chữ Hán lẫn chữ Nôm

Tam thiên tự giải âm (三千字解音) là sách vỡ lòng dạy khoảng 3.000 chữ Hán, giải nghĩa trực tiếp bằng chữ Nôm. Mô tả trong Kho tàng thư tịch cổ Hán Nôm của Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết sách đặt thành văn vần 750 câu, mỗi câu bốn chữ; tác giả gieo vần lưng, chữ thứ tư của câu trước hiệp với chữ thứ hai của câu sau, nên người học dễ nhớ, dễ thuộc. Những câu mở đầu quen thuộc là "thiên trời, địa đất; cử cất, tồn còn; tử con, tôn cháu; lục sáu, tam ba; gia nhà, quốc nước"[2].

Tên gọi khác của sách là Tự học toản yếu. Tác giả được xác định là Ngô Thì Nhậm (1746–1803), dựa vào bài tựa sách này trong Kim mã hành dư. Bản khắc chỉ ghi "Tân Mão", và mô tả của Thư viện Quốc gia lập luận đó là năm 1831: năm 1771 Ngô Thì Nhậm chưa đỗ tiến sĩ, còn năm 1891 thì chữ "Thì" lẽ ra phải kiêng húy vua Tự Đức mà sách không kiêng[2]. Một bài báo trên Báo Đà Nẵng lại ghi sách khắc in lần đầu năm Canh Tý 1780[4]; bài này theo mốc 1831 của thư viện vì có lập luận cụ thể.

Trang bìa in chữ Hán cỡ rất lớn 三千字解譯國語 trên nền trắng; bên phải có dòng nhỏ chép năm in lại, bên trái có dòng nhỏ ghi tên nhà in.
Bìa một bản in lại Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ (三千字解譯國語), theo mô tả của Commons là bản năm 1908 (Duy Tân thứ 2, Mậu Thân). Bài không kiểm được nơi lưu và nhà in của bản này.Bản chụp bìa in đăng trên Wikimedia Commons (nguồn ghi sealang.net); phạm vi công cộng theo Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Bản in và bản dịch quốc ngữ

Lê Mai Phương và Ngô Thanh Nhàn, trong báo cáo tại Hội thảo Nghiên cứu Hán Nôm năm 2018, cho biết bản 1831 do Phú Văn Đường khắc ván (24 hay 25 tờ, tùy chỗ ghi); hiện còn ba bản ở Thư viện Quốc gia (R.0468, R.0193, R.0493) và một bản ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Nc 0190)[1]. Năm 1915, nhà in Liễu Văn Đường in Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ (47 tờ): giữ nội dung cũ nhưng thêm dòng chữ quốc ngữ ghi cách đọc dưới mỗi mục, nên người học thêm được hơn 2.700 chữ quốc ngữ. Họ còn nhắc Tam thiên tự diễn âm của Xuân Lan (1913) và bản của Đoàn Trung Còn (1959)[1]. Wikipedia tiếng Anh liệt kê thêm các bản 1845, 1886 và 1908[5].

Cách soạn: một mục tự, hai lớp nghĩa

Cũng theo Lê Mai Phương và Ngô Thanh Nhàn, sách được tổ chức như một từ điển nhỏ. Mỗi ô là một mục tự: chữ Hán in to ở đầu, đọc theo âm Hán Việt; bên phải là cột giải âm in nhỏ, ghi chữ Nôm có nghĩa tương đương. Ở 444 mục, cột giải âm mở bằng chữ 音 "âm" kèm một chữ Hán đồng âm, để chỉ cách đọc của chữ đầu mục, rồi mới đến chữ Nôm. Sách vì vậy dạy cùng lúc mặt chữ Hán, âm Hán Việt và nghĩa Nôm thuần Việt[1].

Thống kê của hai tác giả với bản 1831 cho thấy sách có 3.012 mục tự Hán (2.981 mục không trùng), tổng 7.613 chữ, trong đó có 4.209 chữ khác nhau gồm cả chữ Hán và chữ Nôm. Có 766 chữ Nôm mượn nguyên chữ Hán và 756 trường hợp cột Nôm ghi lại đúng chữ Hán ở đầu mục. Vì ưu tiên vần điệu, sách có khuyết điểm: chẳng hạn thiếu các số nhất, thất, bát[1].

Vốn từ khá gần đời sống: gia đình, cơ thể, tín ngưỡng, cây cỏ, màu sắc, thú vật, cả những chữ cảm thán hay chữ nối câu như "bởi", "vì vậy". Hai tác giả coi đây là một trong số ít sách cổ dạy chữ Nôm còn lại, giúp người học có vốn cơ bản để đọc viết trong giao tiếp hằng ngày; nhận định này là của họ, bài chưa đối chiếu được với nguồn khác[1].

Đặt cạnh Nhất thiên tự và Ngũ thiên tự

Tam thiên tự thuộc một họ sách học chữ Hán cho người mới học. Lê Thanh Hà xếp Tam thiên tự, Ngũ thiên tự và Tam tự kinh vào nhóm sách dạy chữ Hán ban đầu cho trẻ, và xếp Tam thiên tự giải âm vào loại tự điển song ngữ Hán – Nôm dùng để dạy chữ; việc học chữ Hán thời trung đại gắn chặt với khoa cử[3]. Khác với Tam thiên tự dùng câu bốn chữ, Nhất thiên tự và Ngũ thiên tự viết theo lục bát[5].

Bùi Văn Tiếng, trên Báo Đà Nẵng, cho biết Nhất thiên tự thực ra có 1.015 đôi chữ Hán – Nôm chứ không tròn nghìn; còn Ngũ thiên tự có 5.000 chữ Hán đi cùng 5.000 chữ Nôm trong câu lục bát, và bài báo gán cho Trần Doãn Tư soạn vào thập niên 1780[4]. Đó là một thuyết dựa vào tài liệu bài báo dẫn lại; bài này chưa tìm được khảo cứu học thuật để đối chiếu, nên chưa coi là chắc.

Vai trò trong giáo dục

Theo Lê Mai Phương và Ngô Thanh Nhàn, trong hai thế kỷ liền Tam thiên tự là sách để dạy đọc và viết cho nhiều người, tạo nên một phong trào dạy chữ rộng khắp; một số người cao tuổi hiện vẫn thuộc những đoạn đầu[1]. Nhận định về độ phổ biến này đến từ các tác giả, chưa có số liệu in ấn hay số người học đi kèm. Với người nghiên cứu hôm nay, sách còn là nguồn cho cách đọc Hán Việt và cách ghi chữ Nôm đầu thế kỷ XIX.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lê Mai Phương, Ngô Thanh Nhàn, Một số nhận xét về hai phiên bản 三千字解音 Tam Thiên Tự Giải Âm và 三千字觧譯國語 Tam Thiên Tự Giải Dịch Quốc Ngữ, Báo cáo tại Hội thảo Nghiên cứu Hán Nôm 2018, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ngày 31/8/2018, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    三千字解音 - Tam thiên tự giải âm, 1831 (hồ sơ Kho tàng thư tịch cổ Hán Nôm, mã kho R.468), Thư viện Quốc gia Việt Nam

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lê Thanh Hà, Khái quát một số tác phẩm bách khoa toàn thư dùng để dạy học vào cuối thế kỉ XIX ở Việt Nam, Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư, số 6, tr. 86–90, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Bùi Văn Tiếng, Học chữ bằng vần điệu lục bát, Báo Đà Nẵng, tháng 4/2022, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Tam thiên tự, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót