Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Thanh HóaDân tộc: Kinh

Phương ngữ Thanh Hóa (tiếng Thanh): thanh điệu, âm vần, từ vựng và vị trí chuyển tiếp

Tiếng Thanh Hóa qua các nghiên cứu địa danh và tiểu từ tình thái: lẫn thanh hỏi – ngã, biến đổi âm đầu và vần, từ vựng Việt – Mường, và các ý kiến xếp phương ngữ này vào vùng Bắc hay vùng Trung.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Lối vào chợ Đò Lèn dưới trời nhiều mây: cổng có biển "CHỢ ĐÒ LÈN", vài quầy hàng dưới ô che, người đi bộ và một xe đạp, một chiếc xe tải ở mép trái, dây điện chằng chịt phía trên.
Cổng chợ Đò Lèn (Hà Trung, Thanh Hóa), ảnh chụp ngày 23/8/2016 theo mô tả trên Commons. Ảnh chỉ minh họa một địa điểm ở Thanh Hóa, không liên quan trực tiếp đến các đặc điểm ngôn ngữ trong bài.Linhcandng, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Một phương ngữ nằm giữa hai vùng

Tiếng Thanh Hóa, còn gọi là tiếng Thanh hay tiếng xứ Thanh, thường được xếp vào vùng phương ngữ Trung của tiếng Việt, nhưng các nhà nghiên cứu mô tả nó là phương ngữ chuyển tiếp giữa Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, còn giữ nhiều yếu tố cổ[3]. Vũ Thị Thắng (2014), khảo sát địa danh, cũng cho rằng các đặc điểm của một vùng chuyển tiếp hiện rõ trong nguồn gốc ngôn ngữ, ngữ âm và vốn từ của địa danh Thanh Hóa[1].

Việc xếp loại không có sự đồng thuận. Theo tổng hợp trên Wikipedia tiếng Việt, Hoàng Thị Châu và Vương Hữu Lễ xếp Thanh Hóa vào vùng Trung, Nguyễn Bạt Tụy xếp vào vùng Bắc, Nguyễn Kim Thản cho rằng một phần thuộc Bắc và phần còn lại thuộc Trung, Trương Văn Sinh cùng Nguyễn Thành Thân coi là phương ngữ chuyển tiếp nhưng có thể xếp vào vùng Trung, còn Phạm Văn Hảo nghiêng về vùng Bắc[4]. Bài này không chọn bên, chỉ ghi những đặc điểm được nêu.

Thanh điệu: hỏi và ngã

Dấu hiệu dễ nhận nhất là thanh hỏi và thanh ngã. Wikipedia tiếng Việt, dẫn Hoàng Thị Châu, viết rằng đa số người Thanh Hóa nhập hai thanh làm một nên hệ thanh điệu chỉ còn năm thanh[4]. Vũ Thị Thắng lại nói tiếng Thanh Hóa "có đủ sáu thanh" nhưng hỏi và ngã bị đọc lẫn, và ở một số thổ ngữ hai thanh trộn vào nhau, mở đầu như hỏi và kết thúc như ngã, điều mà chữ viết không ghi được[1]. Cách đếm khác nhau tùy việc coi sự lẫn ấy là nhập hay là trộn. Trong địa danh có những cặp như vỗng – vổng (vũng), mả – mã, miểu – miễu (miếu), sũng – sủng (trũng)[1].

Âm đầu và vần

Phần địa danh của Vũ Thị Thắng cho thấy nhiều biến đổi âm đầu: rọc đọc thành dọc, "giữa" thành chữa (đồng Ngõ Chữa), "vũng" thành bổng hoặc mỗng (đồng Bỗng Quan, đồng Mỗng Tống), "gạo" thành cáo (đồng Cây Cáo Bản)[1]. Về vần, tác giả ghi những trường hợp như "chiêm" thành chim, "ngái" (xa) thành ngán, "cây gạo" thành cần cáo, tức âm cuối -i đọc thành -n[1]. Theo Wikipedia tiếng Việt, tiếng Thanh Hóa có 20 phụ âm đầu như phương ngữ Bắc, nhưng một số vùng ven biển như Nga Sơn, Quảng Xương, Tĩnh Gia còn phân biệt tr với ch theo khảo sát của Hoàng Thị Châu; có nơi chị nghe như chệi và cày như cằn[4]. Những chi tiết này chỉ do Wikipedia tổng hợp, chưa kiểm với sách gốc.

Từ vựng và tiểu từ tình thái

Nhóm từ hay được nêu là các đại từ và từ để hỏi giống tiếng Nghệ Tĩnh: mô (đâu), chi (gì), răng (sao), rứa (thế), ni (này), tê (kia), mi (mày), tau (tao)[4][2]. Một ví dụ do Nguyễn Duy Diện nêu cho thấy cách nói thường ngày: "Mi biểu bữa ni mi trả sách cho tau mô?", tức "mày bảo hôm nay mày trả sách cho tao đâu?"[2].

Chính bài của Nguyễn Duy Diện (2014) tập trung vào tiểu từ tình thái cuối câu như rứa, mô, hẩy, nhẩy, đá. Ông thu được khoảng 50 tiểu từ, trong đó 14 trùng với tiếng toàn dân, 12 là biến thể ngữ âm của tiểu từ toàn dân và phần còn lại là tiểu từ riêng của xứ Thanh[2]. Cao Xuân Hải và Nguyễn Duy Diện (2024) lập bảng đối chiếu và đếm 52 tiểu từ ở Thanh Hóa so với 33 ở tiếng Việt phổ thông, đồng thời nói số lượng nhiều hơn tạo nên giọng điệu riêng[3]. Hai con số 50 và 52 không trùng nhau và bài sau không giải thích chỗ lệch.

Dấu vết Việt – Mường và Tày – Thái trong địa danh

Vũ Thị Thắng chỉ ra một lớp từ địa phương gốc Việt – Mường còn sống trong địa danh: rú (đồi núi trọc), rọc hay rộc (vùng đất trũng chân núi hoặc ven đồng, nay đã thành ruộng), bái (bãi trong nội đồng, trong khi tiếng Mường là cỏ tranh), mó (nơi nước ngầm lộ ra), dõng (vùng nước ứ đọng), tlưa hay trưa (thửa ruộng nhỏ, có thể là gốc của "thửa")[1]. Ở miền núi, địa danh lại có yếu tố Tày – Thái như pù (núi), nà (ruộng), huối (suối)[1]. Cách giải thích từng từ ở đây là của tác giả, dựa trên đối chiếu với tiếng Mường và tiếng Thái.

Xu hướng

Wikipedia tiếng Việt cho rằng ở đô thị và trong giới trẻ, tiếng Thanh Hóa ngày càng gần giọng Hà Nội, chẳng hạn việc nhập tr với ch ở những nơi trước đây còn phân biệt[4]. Nhận định này chưa có nguồn học thuật trực tiếp trong các tài liệu người viết đọc được.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Vũ Thị Thắng, Bức tranh về phương ngữ trong địa danh Thanh Hóa, Ngôn ngữ & Đời sống, số 3 (221), tr. 1–7, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  2. [2]

    Nguyễn Duy Diện, Đặc trưng ngữ nghĩa của tiểu từ tình thái cuối phát ngôn dùng để hỏi trong giao tiếp của người Thanh Hoá, Ngôn ngữ & Đời sống, số 12 (230), tr. 52–56, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Cao Xuân Hải, Nguyễn Duy Diện, Đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ dụng của một số tiểu từ tình thái cuối phát ngôn trong giao tiếp của tiếng địa phương Thanh Hoá, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hồng Đức, số 69, tr. 35–42, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Wikipedia tiếng Việt, Phương ngữ Thanh Hóa, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót