Chữ Thái cổ và việc khôi phục chữ Thái

Nguồn gốc và những kiểu chữ

Theo một bài tổng quan năm 2006 trên ngonngu.net, chữ Thái ở Việt Nam có cùng nguồn gốc với các chữ Pali, Sanskrit ở miền Nam Ấn Độ, nhưng khác chữ Lào và chữ Thái Lan vì hai bộ chữ này được vay mượn qua chữ Khmer. Ở Việt Nam có đến tám kiểu chữ Thái cổ của các nhóm Thái sống khắp Tây Bắc và bắc Trường Sơn^[1].

Bộ chữ Thái cải tiến và các phương án sau

Do chữ Thái cổ không thống nhất, năm 1961 Nhà nước ban hành bộ chữ Thái cải tiến để dùng rộng rãi trong đời sống văn hóa và đưa vào dạy ở trường tiểu học từ năm học 1962–1963. Hai năm đầu người Thái hăm hở cho con em đi học, nhưng về sau người ta thấy việc học chữ Thái không đem lại lợi ích mà còn làm chậm việc học tiếng và chữ Việt; đến năm 1968 chữ Thái cải tiến không còn được dạy ở trường phổ thông trong vùng người Thái^[1]. Năm 1981, phương án chữ Thái Latin được phê chuẩn ở tỉnh Lai Châu để làm từ điển Thái – Việt và in các trang văn nghệ dân tộc, nhưng bài ghi nhận chữ Thái Latin hóa chưa được phổ cập rộng rãi; ở Sơn La và một số nơi khác, một số trí thức dùng chữ quốc ngữ để phiên âm khi in văn học dân gian Thái^[1]. Những năm gần đây, cùng với ý thức bảo tồn văn hóa truyền thống, việc dạy và học chữ Thái cổ được phát động lại ở một số nơi tại Thanh Hóa và Sơn La^[1].

Khôi phục chữ Thái ở Thanh Hóa

Báo Nhân Dân cho biết Thanh Hóa có hơn 223 nghìn người Thái, chiếm 35,6% dân số của sáu dân tộc thiểu số tụ cư chủ yếu ở vùng thượng du; chữ Thái ở đây bị mai một, thất truyền^[2]. Người nổi bật trong việc khôi phục là nhà giáo Hà Nam Ninh ở huyện Bá Thước: từ năm 2006 ông truyền dạy chữ Thái cho khoảng 6.700 học viên và tặng nhiều sách chữ Thái cổ cho cơ quan quản lý, bảo tồn^[2]. Ông cho biết tài liệu chữ Thái do cha ông để lại không hoàn chỉnh, nên phải nghiên cứu thêm tài liệu viết tay và điền dã để biên soạn bộ chữ; Thanh Hóa có nhiều nhánh Thái với cách phát âm và phương ngữ riêng^[2].

Vietnam News bổ sung chi tiết về hành trình của ông. Ông Ninh (sinh năm 1949) bắt đầu học chữ Thái từ năm 1985 sau cuộc gặp với ông Hà Văn Ban, khi ấy là phó chủ tịch UBND tỉnh và là nhà nghiên cứu văn hóa Thái; ông cho biết lúc đó trong tỉnh chỉ có 19 người viết được chữ Thái, phần lớn là cựu chiến binh hoặc nghệ nhân lớn tuổi. Năm 2006 ông được Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa cấp chứng nhận dạy chữ Thái; học viên thường đọc, viết được trong khoảng 20 ngày. Bài cũng ghi năm 2022 ông đứng đầu một ban chuẩn hóa chữ Thái, đề xuất bổ sung dấu thanh vào bảng chữ, và số người đọc được chữ Thái ở Thanh Hóa tăng từ 19 lên hơn 1.000^[3]. Con số 6.700 học viên và hơn 1.000 người đọc được xuất hiện ở hai nguồn khác nhau và đo những thứ khác nhau, nên bài này nêu cả hai.

Văn bản bằng chữ Thái cổ

Trong bộ sưu tập của ông Ninh có bài thơ Thái cổ Hành trình lên trời, mà theo lời ông có từ thời vua Lê Chiêu Tông (1516–1522), cùng các tác phẩm như Khăm Panh, Sống Chụ Son Sao và tư liệu về lễ hội, phong tục^[3]. Báo Nhân Dân cũng cho biết ở huyện Quan Sơn còn lưu truyền truyện thơ về Tư Mã Hai Đào bằng chữ Thái cổ, gắn với lễ hội Mường Xia đã được công nhận là di sản phi vật thể quốc gia^[2].