Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Sơn LaPhú ThọThanh HóaDân tộc: KinhMường

Tiếng Mường: ngôn ngữ gần gũi nhất với tiếng Việt

Tiếng Mường cùng nhóm Việt – Mường với tiếng Việt và có nhiều tương ứng ngữ âm đều đặn. Bài nêu các phương ngôn theo Nguyễn Văn Tài, đặc điểm ngữ âm, vai trò trong nghiên cứu lịch sử tiếng Việt và bộ chữ Mường của tỉnh Hòa Bình cũ năm 2016.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Hai phụ nữ lớn tuổi mặc áo cánh màu xanh dương và hồng, váy đen, ngồi cạnh nhau dưới mái hiên; phía sau là rèm trang trí và nhiều người khác.
Hai phụ nữ Mường lớn tuổi ở Hòa Bình, theo ghi chú Commons (chụp tháng 12/2024). Ảnh chỉ minh họa, không liên quan trực tiếp đến nội dung ngôn ngữ.Chienol, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Tiếng Mường trong nhóm Việt – Mường

Tiếng Mường là ngôn ngữ của người Mường ở các tỉnh miền núi phía Bắc, tập trung nhất ở vùng Hòa Bình cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) và miền tây Thanh Hóa. Giới ngôn ngữ học xếp nó cùng tiếng Việt, tiếng Thổ, tiếng Chứt, tiếng Cuối, tiếng Poọng, tiếng Arem, tiếng Mã Liềng... vào nhóm Việt – Mường thuộc ngữ hệ Nam Á, và coi đây là ngôn ngữ có quan hệ họ hàng gần nhất với tiếng Việt[5][2]. Cả hai đều là ngôn ngữ đơn lập[2] và có thanh điệu[4]. Tạ Thu An nhận xét sự gần gũi ấy đến mức việc nghiên cứu tiếng Mường trước đây gần như phục vụ trực tiếp lịch sử tiếng Việt và lịch sử cả nhóm[1].

Các học giả như Przyluski, Maspero, Haudricourt từ lâu xếp tiếng Mường và tiếng Việt vào cùng một nhóm, với giả định một "tiền Việt" chung. Trần Quốc Vượng và Nguyễn Dương Bình, trong một bài nghiên cứu cũ được đăng lại trên trang của Bộ môn Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Thái Nguyên), cho rằng hai thứ tiếng giống nhau về ngữ pháp, từ vựng, ngữ âm đến mức khó phân định là hai ngôn ngữ hay hai phương ngôn, và gọi tiếng Mường là thứ tiếng Việt "biến chuyển chậm hơn"[3]. Đây là cách nhìn của các tác giả giữa thế kỷ XX; nên đọc cùng các nghiên cứu mới hơn.

Các phương ngôn và thổ ngữ

Nguyễn Văn Tài, trong luận án bảo vệ năm 1983 (in lại năm 2005), là người đầu tiên khảo sát khá toàn diện ngữ âm tiếng Mường qua nhiều phương ngôn. Theo Tạ Thu An, ông chia tiếng Mường thành ba vùng: phương ngôn Bắc (các thổ ngữ ở Sơn La, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái), phương ngôn Trung (khối lớn nhất, quanh Hòa Bình) và phương ngôn Nam (Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình). Ông chọn thổ ngữ Mường Bi, một trung tâm kinh tế – văn hóa ở Hòa Bình, làm đối tượng miêu tả chính rồi so sánh với các thổ ngữ khác. Kết luận quan trọng của ông là yếu tố làm tiếng Mường đa dạng nhất giữa các thổ ngữ là hệ thống phụ âm[1].

Wikipedia tiếng Việt, dựa trên Nguyễn Văn Tài, cho biết các thổ ngữ Mường Bi, Mường Thành, Mường Động, Ba Trại còn phân biệt phụ âm tắc hữu thanh và vô thanh; Mường Vang không có sự đối lập ấy mà chỉ giữ âm vô thanh trong mỗi cặp. Mường Khói và Mường Ống thiếu âm /g/, còn Thạch Sơn thiếu /p/[4]. Các chi tiết này cần đối chiếu thêm với công trình gốc.

So với tiếng Việt: những tương ứng đều đặn

Trần Quốc Vượng và Nguyễn Dương Bình nhấn mạnh rằng khác biệt Việt – Mường, nhất là về ngữ âm, mang tính quy luật: chỗ tiếng Việt có phụ âm đầu hữu thanh (b, đ) thì tiếng Mường thường có phụ âm vô thanh (p, t), và thanh điệu cũng tương ứng đều đặn. Theo phương pháp so sánh lịch sử, những tương ứng ấy là cơ sở để giả định một ngôn ngữ chung[3]. Bảng đối chiếu trên Wikipedia, lấy từ từ điển Mường của Nguyễn Văn Khang và cộng sự (2002) và dạng phục nguyên của Ferlus (2007), minh họa điều đó: ba – pa, bốn – pổn, bảy – páy; ngoài ra Mường giữ tổ hợp phụ âm đầu mà tiếng Việt hiện nay đã đổi, như trăm – tlăm, trời – tlời, trăng – tlăng, gần với dạng "tlăm", "blời", "blăng" của tiếng Việt thế kỷ XVII[4].

Về thanh điệu, Wikipedia nêu tiếng Mường có 6 thanh như tiếng Việt, song thanh nặng chỉ phân biệt ở Thanh Hóa và một phần Phú Thọ; thanh điệu Mường gần với phương ngữ Thanh Hóa, Nghệ An của tiếng Việt[4]. Trần Quốc Vượng dẫn Haudricourt rằng tiếng Việt thời đầu Công nguyên chưa có thanh điệu, đến thế kỷ VI có ba thanh và đến thế kỷ XII mới có sáu thanh như nay[3].

Chữ Mường

Tiếng Mường không có chữ viết riêng cho đến thế kỷ XX. Nguyễn Văn Tài đã đề xuất một hệ thống phiên âm làm cơ sở xây dựng chữ Mường[1]. Ngày 8/9/2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình cũ ra Quyết định 2295/QĐ-UBND phê chuẩn "Bộ chữ dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình" với 28 chữ cái, dựa trên chữ quốc ngữ; ngoài ra có thể dùng thêm J, Q, S, Y để ghi từ vay mượn hay biến thể[4]. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết bộ chữ giúp học sinh người Mường học và dùng tiếng mẹ đẻ, và Báo Hòa Bình điện tử đã có bản tiếng Mường. Bài báo cũng nhắc Đề án dạy và học tiếng nói, chữ viết Mường giai đoạn 2018 – 2025 và cảnh báo người Mường trẻ ở thị trấn, thành phố ngày càng ít nói được tiếng mẹ đẻ[2]. Đây là văn bản của chính quyền tỉnh Hòa Bình trước khi sáp nhập; bài chưa tìm được nguồn về việc áp dụng ở các vùng Mường khác.

Vài lưu ý

Theo Trần Quốc Vượng và Nguyễn Dương Bình, "Mường" vốn là từ tiếng Thái chỉ một vùng, một địa phương; người Mường tự xưng là Mol (hay Mon, Mwon, Mọi... tùy nơi), nghĩa là "người", và tên "người Mường" có lẽ chủ yếu do người Việt dùng[3]. Cũng vì vậy "tiếng Mường" là cách gọi chung cho nhiều thổ ngữ khác nhau, không phải một thứ tiếng thống nhất.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Tạ Thu An, Ngữ âm tiếng Mường qua các phương ngôn (điểm sách), Tạp chí Dân tộc học, số 3 (2007), 2007

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Bùi Lan, Hòa Bình bảo tồn và phát huy chữ dân tộc Mường - Niềm tự hào của đồng bào Mol, Báo Pháp luật Việt Nam, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Trần Quốc Vượng, Nguyễn Dương Bình, Một vài nhận xét về mối quan hệ Mường Việt và quá trình phân hóa giữa tộc Mường và tộc Việt, Bài đăng lại trên trang Bộ môn Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Thái Nguyên), 28/5/2013; năm công bố gốc chưa rõ

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  4. [4]

    Tiếng Mường, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  5. [5]

    Nhóm ngôn ngữ Việt-Mường, ngonngu.net, 2007

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót