Trương Hán Siêu (? – 1354) và Bạch Đằng giang phú
Trương Hán Siêu, người Phúc Thành (Ninh Bình), từng là môn khách của Trần Quốc Tuấn rồi làm quan qua nhiều đời vua Trần đến chức Tham tri chính sự. Bài nêu sự nghiệp, Bạch Đằng giang phú, hai bài văn bia và những cách đánh giá khác nhau về thái độ của ông với Phật giáo.
Có nguồn · 6

Xuất thân và con đường làm quan
Trương Hán Siêu, tự Thăng Phủ, hiệu Độn Tẩu, người làng Phúc Thành (còn gọi Phúc Am), huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên, nay thuộc Ninh Bình; năm sinh chưa rõ, mất năm 1354[2][3][6]. Khi chép về Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, Toàn thư nêu ông là một trong những người xuất thân môn khách của Quốc Tuấn, cùng với Phạm Ngũ Lão, Trần Thì Kiến và vài người khác, đều nổi tiếng về văn chương và chính sự[1]. Bài của Nguyễn Thị Huệ còn kể ông gặp Quốc Tuấn khoảng năm 1285 và làm "thư nhi", nhưng chi tiết này không dẫn sử liệu đương thời; bài cũng nêu một sách địa chí cho rằng ông đỗ Thái học sinh, trong khi bia Văn Miếu và các tư liệu khác không ghi nhận[3].
Theo Toàn thư, năm 1308 ông được bổ Hàn lâm học sĩ dưới triều Anh Tông[1]. Dưới triều Minh Tông, khi làm hành khiển, năm 1326 ông tâu hai quan phụ trách hình án là Phạm Ngộ và Lê Duy nhận hối lộ, nhưng khi tra xét lời tố cáo không đứng vững nên ông bị phạt 300 quan[1]. Năm 1339 ông làm Môn hạ hữu ty lang trung; năm 1341 cùng Nguyễn Trung Ngạn được lệnh biên soạn Hoàng triều đại điển để in ban hành; năm 1342 là Tả ty lang trung kiêm Lạng Giang kinh lược sứ; 1345 Tả gián nghị đại phu; 1351 Tham tri chính sự[2]. Mùa thu năm 1353 quân Chiêm đánh Hóa Châu, ông nói vua không nghe lời nên mới ra nông nỗi ấy, rồi được cử đem quân Thần Sách trấn giữ; tới tháng 11 năm 1354 ông xin về vì bệnh và mất khi chưa tới kinh[2][3].
Chức tước truy tặng được Toàn thư chép không thống nhất (Thái bảo, Thái phó, Thiếu bảo, Thiếu phó); năm 1372 vua Nghệ Tông cho ông được thờ phối ở Văn Miếu[2]. Ngô Sĩ Liên khen ông cứng cỏi, có văn chương chính sự, bài bác dị đoan, nhưng cho là "cậy tài mà kiêu", dẫn vụ tố cáo năm 1326 và việc ông gả con gái cho tù trưởng Nùng Ích khi lo việc Lạng Giang, rồi cho Nguyễn Chế, một "tam bảo nô" (nô của nhà chùa), khi trông coi chùa Quỳnh Lâm, đều vì mộ của cải[2].
Bạch Đằng giang phú
Bài phú được xem là sáng tác của Trương Hán Siêu. Theo Hà Ngọc Hòa và Huỳnh Văn Thắng, nhân vật "khách" mở đầu bằng những chuyến rong chơi khắp nơi, rồi dừng lại trước sông Bạch Đằng, nơi bờ lau bến lách đìu hiu, giáo gãy xương khô còn đó; từ nỗi buồn ấy, qua lời các bô lão, bài nhắc hai chiến thắng: Ngô Quyền phá quân Lưu Hoằng Tháo (938) và hai vua Trùng Hưng bắt Ô Mã Nhi (1288)[4]. Kết bài, tác giả cho rằng thắng lợi là do hiểm địa của trời kết hợp với nhân kiệt, và cốt ở chữ "đức" hơn là ở nơi hiểm trở; chữ "đức" này được nhiều nhà nghiên cứu hiểu theo những cách khác nhau, riêng hai tác giả thấy trong đó có ít nhiều tư tưởng Phật giáo[4]. Họ cũng xem đây là bài viết sớm nhất về biểu tượng Bạch Đằng giang trong văn học trung đại Việt Nam[4].
Nguyễn Thị Huệ nhận xét "khách" có thể là hình ảnh tự họa của tác giả, còn các địa danh nêu ở đầu bài có thể là hình ảnh văn chương lấy từ sách vở chứ chưa chắc là trải nghiệm thật[3]. Các nguồn đã đọc không cho biết bài phú được viết năm nào.
Hai bài văn bia và thái độ với Phật giáo
Hai bài văn bia của ông được nhắc đến nhiều là Khai Nghiêm tự bi ký (1339) và Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký (1343)[5]. Bài thứ nhất soạn ngày 15 tháng 2 năm Kỷ Mão (Khai Hựu thứ 11), được khắc lại năm 1797 và nay đặt ở chùa làng Vọng Nguyệt (xã Tam Giang, huyện Yên Phong cũ), Bắc Ninh[6]. Trong bài, ông chê những "kẻ giảo hoạt trong bọn sư sãi" đã đánh mất ý nghĩa "khổ không" của đạo Phật, chiếm đất đẹp xây chùa xa hoa, kẻ quyền thế và người ngoài đạo cũng chạy theo, bọn áo thâm áo vàng tụ tập mà không cày cấy[5][6]. Toàn thư dẫn lại đoạn nói dị đoan đáng truất bỏ, đạo thánh cần được làm lại[2]. Dù vậy ông vẫn viết bài ký vì Chu Tuế, người được bài ký nhắc tới, từng làm quan rồi về ở ẩn, sống khiêm nhường[5].
Ở bài ký tháp Linh Tế, tác giả đối thoại với sư Trí Nhu và nói rằng viết là để đáp lại công của vị sư chứ không nhằm ca ngợi Phật giáo[5]. Nguyễn Thị Huệ cho biết bài được viết năm 1343 theo lời mời của Trí Nhu, và là bài ký đầu tiên khắc trên đá núi[3].
Cách đánh giá lập trường của ông khác nhau. Nguyễn Văn An gọi ông là người phê phán gay gắt Phật giáo, vốn là quốc giáo lúc bấy giờ[6]; Phạm Văn Ánh nhận định ông phê phán cụ thể hơn Đỗ Nguyên Chương và Lê Quát, những người chủ yếu bộc lộ cảm khái[5]; còn Nguyễn Thị Huệ, dựa vào bộ Lịch sử Việt Nam tập 1, cho rằng lời phê phán của các nho sĩ như ông chỉ nhằm vào kẻ lợi dụng đạo Phật chứ không nhằm vào giáo lý[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển 6 (bản chữ Hán), Wikisource tiếng Hán (bản điện tử chữ Hán của bản khắc Nội các quan bản; người viết tự đọc và tự dịch)
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
- [3]
- [4]
Hà Ngọc Hòa, Huỳnh Văn Thắng, Biểu tượng Bạch Đằng giang trong thơ văn trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, Tạp chí đăng trên VJOL (mục halong), số 11 (2023), tr. 115–123, 2023
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
- [6]
Nguyễn Văn An, Danh nhân Trương Hán Siêu và văn bia Khai Nghiêm bi ký, Tạp chí Nghiên cứu Phật học điện tử (tapchinghiencuuphathoc.vn), đăng 14/02/2023; tác giả công tác tại Bảo tàng Bắc Ninh, 2023
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót