Chuông Vân Bản (Đồ Sơn, Hải Phòng): quả chuông đồng thời Trần
Chuông Vân Bản là quả chuông đồng do ngư dân vớt ở biển Đồ Sơn năm 1958, nay ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và là Bảo vật quốc gia. Bài nêu hoa văn, đoạn chữ Hán khắc trên thân, cuộc tranh luận niên đại Lý hay Trần và những chỗ các nguồn lệch nhau.
Có nguồn · 5

Phát hiện và nơi lưu giữ
Chuông Vân Bản là một quả chuông đồng do ngư dân vớt được ở vùng biển Đồ Sơn (Hải Phòng) vào một sáng mùa hè năm 1958[1][2]. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, người địa phương và các nhà khảo cổ sau đó xác định chuông thuộc chùa Vân Bản, ngôi chùa gắn với tháp Tường Long trên núi Rồng, một công trình thời Lý ở bán đảo Đồ Sơn; gạch ở nền tháp có chữ ghi niên hiệu Long Thụy Thái Bình năm thứ 4 (1057)[1]. Dân vùng này còn kể chuông từng ba lần chìm xuống biển; bảo tàng chỉ ghi đó là lời đồn trong chú thích[1].
Chuông được chuyển về Bảo tàng Lịch sử (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội) với số đăng ký LSb.18165, trưng bày ở khu thời Trần và ở một số cuộc trưng bày chuyên đề ngoài nước[1][4].

Hình dáng và hoa văn
Chuông hình trụ, miệng loe, nặng khoảng 300 kg. Số đo chiều cao chưa thống nhất: trang của Cục Di sản văn hóa và bài của Bảo tàng ghi cao 127 cm, đường kính miệng 80 cm[1][4]; còn ở một đoạn trong bài đăng Tạp chí Hán Nôm, Đinh Khắc Thuân ghi tổng chiều cao 135 cm (thân 90 cm, quai 45 cm), miệng 77 cm, nhưng ở đoạn sau của cùng bài lại dùng con số 127 cm và 80 cm[2].
Quai chuông là hai con rồng đấu lưng vào nhau, thân phủ vảy như vảy cá chép, đỉnh quai là búp sen[1][3]. Thân chuông chia tám ô bằng các gờ nổi, trong đó bốn ô phía trên hình thang, bốn ô phía dưới hình chữ nhật để trơn[1]. Chuông có sáu núm tròn xếp hai tầng; Cục Di sản văn hóa và Đinh Khắc Thuân tả quanh núm là hoa cúc nhiều cánh, còn Bảo tàng tả là hoa sen[2][3][4]. Vành miệng loe được trang trí bằng 52 cánh sen kép[1][3][4].
Văn khắc trên chuông
Hai ô phía trên có chữ Hán: ô thứ nhất 16 cột, ô thứ hai 10 cột, tổng cộng khoảng 250 chữ viết lối hành thư. Chữ nhỏ và mờ nên rất khó đọc, và đã có nhiều bản đọc khác nhau[1]. Bài của Bảo tàng còn cho biết trong văn bản có chữ Nôm, một nhận xét dẫn từ Đào Duy Anh năm 1970[1].
Khác với minh chuông thường gặp, đoạn chữ này không ghi việc đúc chuông[2]. Theo bản đọc mà Đinh Khắc Thuân dẫn, văn bản nói nhà sư khổ hạnh Đại Ác (hiệu Hướng Tâm cư sĩ) có công trợ giúp việc tu bổ các tháp Báo Thiên, Cổ Châu, Đồ Sơn, Xá Lưu, và một vị Tả bộc xạ họ Tạ đem một quả chuông lưu lại chùa Vân Bản ở Đồ Sơn[2]. Bảo tàng mô tả hơi khác: văn khắc kể về sư Đại Ác khai khẩn đất, dựng chùa, về những người cúng ruộng (ông Nguyễn Văn Kịp, vợ là bà Chu Thị Trai và anh vợ là Chu Lâm), về việc quan Tả bộc xạ tặng chuông, và lời dặn đời sau tiếp tục đóng góp để chùa không bị hư hại, giữ việc thờ cúng[3]. Cục Di sản văn hóa cũng tóm tắt rằng một ô ghi việc cúng ruộng đất và chức Tả bộc xạ[4].
Niên đại: Lý hay Trần
Lúc đầu chuông được giới thiệu là của thời Lý. Năm 1963, Trần Huy Bá đọc chữ "Bính" trong văn khắc là năm Bính Thìn (1076) và so sánh rồng ở quai, cánh sen ở vành miệng với hiện vật thời Lý; Trịnh Cao Tưởng (1978) cũng nghiêng về thời Lý[1]. Về sau Ngô Đức Thọ (1996) chỉ ra chữ "Nam" bị thay bằng chữ "Bính" theo lệ kiêng húy thời Trần, nên đó không phải tên năm[1][2]. Chức Tả bộc xạ cũng được coi là chức danh của thời Trần[3]. Nguyễn Đình Chiến đối chiếu với chuông chùa Bình Lâm (Hà Giang) và kết luận chuông được đúc trong khoảng 1288 – 1304, dưới Trần Nhân Tông hoặc Trần Anh Tông, vì không thể đúc khi cuộc kháng chiến chống Nguyên chưa kết thúc[1][2]. Về mốc đặt chức Tả bộc xạ, bài của Bảo tàng dẫn Phan Huy Chú (1258), còn Đinh Khắc Thuân trích Nguyễn Đình Chiến với mốc 1285 theo Toàn thư[1][2]. Bảo tàng hiện ghi niên đại là thế kỷ XIII – XIV, thời Trần[3][4].
Năm 2025, Đinh Khắc Thuân đưa ra một cách giải thích khác. Chuông lớn hơn hẳn ba quả chuông Trần còn lại (Bình Lâm, chùa Rối, Nhân Vũ), lại có rồng thân mềm uốn khúc theo kiểu Lý; vì thế chuông có thể đúc từ đầu thế kỷ XIII thời Lý khi chưa có chữ, rồi đoạn văn được khắc thêm vào nửa sau thế kỷ XIII dưới thời Trần[2]. Đây là giả thuyết của một nhà nghiên cứu; bảo tàng chưa đổi cách ghi niên đại.
Danh hiệu Bảo vật quốc gia
Theo trang của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chuông chùa Vân Bản nằm trong số bảo vật quốc gia được công nhận theo Quyết định số 2599/QĐ-TTg ngày 30/12/2013 của Thủ tướng Chính phủ[5]. Bảo tàng nhận xét chuông vừa cho thấy trình độ đúc chuông, vừa là tư liệu quý về văn hóa, tôn giáo ở Đồ Sơn thời Trần[3].
Cần lưu ý rằng nội dung văn khắc ở đây dựa trên các bản đọc đã công bố, vốn chưa hoàn toàn trùng nhau, và niên đại quả chuông vẫn còn được bàn thảo.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
- [4]
- [5]
Recognizing 37 more national treasures, Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Vietnam National Museum of History), 2014
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót