Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lý – TrầnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiNinh BìnhThời kỳ: Lý – Trần

Trần Quang Khải (1241–1294) và bài thơ Tụng giá hoàn kinh sư

Con thứ ba của Trần Thái Tông, em vua Thánh Tông, từ Chiêu Minh đại vương lên Thượng tướng thái sư. Toàn thư ghi ông tiếp sứ Nguyên 1281, tham gia đánh giặc năm 1285 và làm bài thơ khi hai vua về kinh; bài nêu chỗ ngày tháng và tên bài khác nhau giữa các nguồn.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Gò đất tròn phủ cỏ xanh, phía trước là sân lát gạch có bàn thờ đá, cột cờ ngũ sắc và hai đèn đá; trời nhiều mây.
Lăng Trần Thánh Tông ở Long Hưng (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên), theo mô tả Commons. Toàn thư chép hai vua đến lễ các lăng Long Hưng ngày 15 tháng 5 năm 1285, giữa hai mốc được nhắc trong bài. Ảnh chỉ minh họa khu lăng mộ nhà Trần, không phải di tích riêng của Trần Quang Khải.Pvloc90, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Xuất thân và các chức tước

Toàn thư chép năm Tân Sửu (1241) hoàng tử thứ ba của Trần Thái Tông, tên Quang Khải, chào đời[1]. Nguyễn Vinh Phúc cho biết ông sinh tháng 10 và kém thái tử Hoảng, sau là vua Thánh Tông, một tuổi[3]. Tháng 11 năm 1258, vua Thánh Tông phong ông Chiêu Minh đại vương[1]. Năm 1261 ông làm Thái úy; Toàn thư giải thích rằng anh của vua là Quốc Khang tuổi lớn hơn nhưng chỉ có tài thường, nên vua dùng Quang Khải làm tướng[1]. Năm 1266, Toàn thư nhắc ông đang coi vùng Nghệ An[1]; năm 1271 ông được bái làm tướng quốc Thái úy, tổng quản việc thiên hạ[1]. Cuối năm 1282, sau hội nghị bàn kế công thủ ở Bình Than, Toàn thư chép ông lên Thượng tướng thái sư[1].

Người tiếp sứ phương Bắc

Toàn thư nhận xét ông có học thức, thông tiếng nhiều nước[2]. Năm 1281, theo sách này, sứ Nguyên là Sài Xuân ngạo mạn, cưỡi ngựa thẳng vào cửa cung rồi nằm lì trong quán không ra tiếp; Quang Khải được cử đến, vào tận phòng, Sài Xuân vẫn không đứng dậy. Trần Quốc Tuấn, khi ấy đã cạo tóc mặc áo vải, đến sau thì Sài Xuân mới đứng dậy chào[1]. Nguyễn Vinh Phúc ghi việc ông tiếp sứ Sài Thung vào khoảng 1278–1279 và nhắc những bài thơ ông tặng sứ Nguyên; mốc này lệch với năm 1281 của Toàn thư nên bài không chọn một bên[3].

Quan hệ với Trần Quốc Tuấn

Toàn thư kể hai người lúc đầu không hợp nhau. Một lần Thánh Tông đi đánh xa, Quang Khải theo hầu, ghế tể tướng bỏ trống, đúng lúc sứ phương Bắc tới; Thái Tông muốn phong Quốc Tuấn làm Tư đồ để tiếp sứ, nhưng Quốc Tuấn từ chối vì ngại việc phong thưởng khi Quang Khải vắng mặt. Về sau hai người thân thiết hơn, với chuyện Quốc Tuấn đùa rằng "hôm nay được tắm cho Thượng tướng" và Quang Khải đáp lại; Toàn thư kết luận cả hai là hai trụ cột của việc phò tá vương thất[2]. Cũng theo Toàn thư, tháng Giêng năm 1285, chính Quốc Tuấn bàn xin cử Thượng tướng thái sư Quang Khải đi chặn quân của Toa Đô ở Nghệ An[1].

Năm 1285: Chương Dương và bài thơ

Theo Toàn thư, ngày 10 tháng 5 năm 1285 có người từ phía giặc chạy về báo rằng Thượng tướng Quang Khải, Hoài Văn hầu Quốc Toản, cùng Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp và Nguyễn Truyền dẫn quân dân nhiều lộ đã đánh bại giặc ở kinh thành và Chương Dương; ngày 20, Toa Đô bị chém ở Tây Kết[1]. Đó là mốc Toàn thư dùng để chép tin báo, bài không coi là ngày diễn ra trận. Bài báo của Tạp chí Tri Thức tóm lược cùng diễn biến: lực lượng chủ lực do Quang Khải chỉ huy phối hợp dân binh, đánh vào cứ điểm Chương Dương theo kế của Trần Hưng Đạo[4]. Hàm Tử được Toàn thư xếp vào tháng 4; sách ghi công đánh bại quân Nguyên chủ yếu thuộc về Chiêu Văn vương Nhật Duật[1]. Trong phần chép cuộc chiến năm 1287–1288 mà tôi đối chiếu, tên Quang Khải không xuất hiện thêm[1].

Ngày 6 tháng 6 năm 1285, hai vua về kinh, và Toàn thư chép Thượng tướng Quang Khải làm bài thơ: "Đoạt sáo Chương Dương độ, / Cầm Hồ Hàm Tử quan. / Thái bình tu trí lực, / Vạn cổ thử giang san."[1] Hiểu thoáng ý: giành giáo ở bến Chương Dương, bắt quân Hồ ở ải Hàm Tử; thời bình phải gắng sức, để non sông này bền muôn thuở. Toàn thư không đặt tên cho bài; tên Tụng giá hoàn kinh sư (theo hầu vua về kinh) là cách gọi trong các tuyển tập và bài giới thiệu sau này, như bài của Nguyễn Vinh Phúc[1][3].

Thơ văn, con cháu và những năm cuối

Quang Khải mất ngày 3 tháng 7 năm Giáp Ngọ (1294), thọ 54 tuổi tính theo tuổi ta. Toàn thư ghi ông ham học, làm thơ, có tập Lạc đạo lưu hành, con là Văn Túc vương Đạo Tái cũng nổi tiếng văn học; cháu nội là Văn Bích, chắt là Nguyên Đán, người làm đến Tư đồ[2]. Nguyễn Vinh Phúc cho biết tập Lạc đạo đã thất truyền, Lê Quý Đôn chỉ sưu tầm được 9 bài trong Toàn Việt thi lục, và nhắc Trần Nguyên Đán là ông ngoại của Nguyễn Trãi[3]. Ông còn được thờ ở đền tại làng Độc Lập (Mỹ Lộc, Nam Định cũ) theo bài này[3].

Lưu ý khi đọc: bài của Nguyễn Vinh Phúc có vài chỗ ghi năm sai rõ ràng, nên người đọc cần đối chiếu với Toàn thư; còn các bài giới thiệu hiện đại thường nối liền Chương Dương, Hàm Tử và bài thơ thành một mạch kể gọn, trong khi nguyên văn Toàn thư rời rạc hơn và có những mốc ngày khác nhau.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 5 (Trần kỷ: Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông), nguyên văn chữ Hán, Wikisource tiếng Trung (大越史記全書/本紀卷之五)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12↩13

  2. [2]

    Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 6 (Trần kỷ: Nhân Tông, Anh Tông), nguyên văn chữ Hán, mục năm Giáp Ngọ 1294, Wikisource tiếng Trung (大越史記全書/本紀卷之六)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Nguyễn Vinh Phúc, Thái sư Trần Quang Khải, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (scov.gov.vn, đăng lại từ quehuongonline.vn, theo Danh nhân Hà Nội), đăng 09/05/2012, 2012

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    Hàng trăm nghìn giặc Nguyên - Mông thua tan tác ở Chương Dương, Hàm Tử, Tạp chí điện tử Tri Thức (Znews.vn), đăng 20/01/2019, 2019

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót