Dương Nhật Lễ và cuộc khủng hoảng ngôi vua nhà Trần (1369–1370)
Dương Nhật Lễ lên ngôi sau Trần Dụ Tông năm 1369 theo di chiếu, bị các tôn thất chống đối và bị Trần Phủ (Nghệ Tông) phế năm 1370. Bài kể diễn biến theo Toàn thư, nêu chỗ các nguồn lệch nhau và hệ quả với Chiêm Thành, Hồ Quý Ly.
Có nguồn · 3

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.
Dụ Tông mất, không có con (1369)
Trần Dụ Tông (ở ngôi 1341 – 1369) mất ngày 25 tháng 5 năm Kỷ Dậu (1369) mà không có con trai. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng lúc sắp mất, vì không có người nối dõi, ông ra chiếu rước Dương Nhật Lễ vào nối ngôi[1]. Sử thần Ngô Sĩ Liên phê phán: Minh Tông còn nhiều con có tài, đáng lẽ phải chọn người đủ đức, vậy mà Dụ Tông lại chọn con một kép hát, để rồi tai họa đổ lên Thái hoàng thái hậu và các đại thần[1].
Theo Toàn thư, Nhật Lễ là con của kép hát Dương Khương. Mẹ ông đóng vai Tây Vương Mẫu dâng bàn đào nên được gọi là "Vương Mẫu"; khi bà đang mang thai, Cung Túc đại vương Trần Nguyên Dục (anh Dụ Tông) mê nhan sắc, nạp làm vợ, đứa trẻ ra đời được nhận làm con[1][2]. Chi tiết này do sử gia đời sau ghi lại, nên cần đọc dè dặt.
Ngày 15 tháng 6 (khoảng 18/7/1369), Hoàng thái hậu Hiến Từ cho rước Nhật Lễ lên ngôi, đặt niên hiệu Đại Định[1][2]. Bà lập luận với các quan rằng Nguyên Dục là con trưởng dòng đích nhưng không được ngôi và mất sớm, nên Nhật Lễ không thể không được coi là con ông; Nguyên Dục được truy phong Hoàng thái bá[1]. Tháng 8, Nhật Lễ tôn Hiến Từ làm Thái hoàng thái hậu và lập con gái của Cung Định vương Trần Phủ làm hoàng hậu[1].
Một năm cầm quyền
Gần nửa năm sau, ngày 14 tháng 12, Toàn thư chép Nhật Lễ giết Thái hoàng thái hậu Hiến Từ trong cung. Sách nói bà từng hối hận vì đã lập Nhật Lễ và bị ông ngầm cho uống thuốc độc[1]. Một số tài liệu hiện đại chép tên bà là Huệ Từ, khác với bản Toàn thư[2].
Toàn thư tả Nhật Lễ buông thả rượu chè, ngày ngày yến tiệc, thích diễn các trò tạp kỹ và muốn đổi lại họ Dương, khiến tôn thất và quan lại thất vọng[1]. Trần Thuận cũng ghi việc muốn lấy lại họ Dương gây bất bình, dẫn đến hai cuộc chống đối do tôn thất cầm đầu[2].
Hai cuộc đảo chính năm 1370
Cuộc thứ nhất nổ ngày 20 tháng 9. Thái tể Trần Nguyên Trác cùng con là Nguyên Tiết và hai con của công chúa Thiên Ninh đem người vào thành ban đêm định giết Nhật Lễ. Nhật Lễ trèo tường, nấp dưới gầm cầu mới nên thoát; gần sáng ông trở vào cung, bắt mười tám người cầm đầu, Nguyên Trác và những người này đều bị giết[1].
Cuộc thứ hai do Trần Phủ chủ trì. Vì là cha vợ của vua nên lo bị liên lụy, tháng 10 ông rời kinh ra trấn Đà Giang, hẹn em là Cung Tuyên vương, Chương Túc quốc thượng hầu Nguyên Đán và công chúa Thiên Ninh họp ở Đại Lại giang (Thanh Hóa) khởi binh; Hồ Bạch Thảo, dựa vào Toàn thư và Cương mục, tóm tắt tương tự[3]. Theo Toàn thư, công chúa Thiên Ninh nói thiên hạ là của tổ tông, không thể bỏ cho người khác, rằng bà sẽ dùng gia nô để dẹp loạn. Nhật Lễ giao việc đánh dẹp cho Thiếu úy Trần Ngô Lang, nhưng Ngô Lang đã ngầm theo Trần Phủ nên quân được phái đi không ai quay về[1].
Ngày 13 tháng 11 năm Canh Tuất (1/12/1370) quân tới phủ Kiến Hưng, Trần Phủ ra lệnh phế Nhật Lễ làm Hôn Đức công; hai ngày sau ông lên ngôi, tức Trần Nghệ Tông, đổi niên hiệu Thiệu Khánh[1][2]. Ngày 21, khi vua tới Đông Bộ Đầu, Nhật Lễ ra hàng và bị giam ở phường Giang Khẩu. Toàn thư chép ông lừa Ngô Lang vào màn, nói có chum vàng giấu trong cung, rồi bóp cổ chết; sau đó triều đình ra lệnh giết Nhật Lễ và con là Liễu, chôn ở núi Đại Mông, còn Ngô Lang được truy tặng và ban thụy[1]. Ngày 26, Trần Nhật Hạch, người bị coi là đồng mưu và khuyên giết các tôn thất, bị xử tội[1].
Hệ quả
Ngô Sĩ Liên nhận định rằng nếu không có Nghệ Tông và các tôn thất, nước đã không còn là của họ Trần[1]. Việc phế truất không chấm dứt rối ren: theo Toàn thư, mẹ Nhật Lễ chạy sang Chiêm Thành xúi quân Chiêm báo thù, và tháng 3 nhuận năm 1371 quân Chiêm theo cửa Đại An đánh vào Thăng Long, đốt cung điện, bắt phụ nữ về nước[1].
Cũng trong năm 1371, Nghệ Tông cho Hồ Quý Ly làm Khu mật viện đại sứ vì ông là ngoại thích: hai bà cô của ông đều là cung nhân của Minh Tông, một người sinh ra Nghệ Tông. Vua còn gả cho ông em gái là công chúa Huy Ninh, mới góa chồng là Nhân Vinh (người bị Nhật Lễ giết); Ngô Sĩ Liên chê việc này là làm hỏng nhân luân. Tháng 8, Quý Ly được cử vào Nghệ An trấn an dân[1]. Nhận xét về giai đoạn này, Trần Thuận dẫn Lê Thành Khôi: sự bất lực của các vua cuối nhà Trần đã mở đường cho tham vọng của Hồ Quý Ly[2]. Đây là nhận định chung về cả giai đoạn cuối Trần, không riêng vụ Dương Nhật Lễ.
Lưu ý khi đọc nguồn
Toàn thư do sử thần triều Lê biên soạn, nên cách nhìn về Nhật Lễ mang tính lên án. Các nguồn hiện đại còn khác nhau ở chi tiết: tên thái hậu (Hiến Từ hay Huệ Từ), việc Nhật Lễ bị "bắt giết" ngay hay bị phế làm Hôn Đức công rồi mới bị giết, và niên đại theo dương lịch.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Hồ Bạch Thảo, Nhà Trần loạn lạc dưới thời Dương Nhật Lễ, Nghiên cứu Quốc tế (nghiencuuquocte.org), đăng 10/04/2021, 2021
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót