Chùa Phổ Minh và tháp Phổ Minh (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình)

Vị trí và lịch sử

Chùa Phổ Minh (Phổ Minh tự), còn gọi là chùa Tháp, nằm ở thôn Tức Mặc, phường Lộc Vượng, thuộc Nam Định cũ, nay trong tỉnh Ninh Bình, cách khu đền Trần hơn 200 m^[2][3]. Theo các thư tịch và văn bia được các bài dẫn lại, chùa được dựng từ thời Lý và được nhà Trần mở rộng quy mô vào năm Thiệu Long thứ 5 (1262) dưới thời Trần Thánh Tông^[1][2][3]. Vietnam+ cho biết vị trí chùa ở phía tây cung Trùng Quang, nơi các Thái thượng hoàng nhà Trần lui về sau khi nhường ngôi^[1]; bài nghiên cứu của ThS Nguyễn Đắc Tùng cũng chép việc dựng chùa ở phía tây cung này sau khi Tức Mặc được đổi thành phủ Thiên Trường^[5].

Năm 2012, đền Trần và chùa Phổ Minh được Thủ tướng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt^[1][3].

Tháp Phổ Minh

Điểm nhấn của chùa là tháp Phổ Minh, được các bài báo đều ghi là xây năm 1305 thời vua Trần Anh Tông. Cơ sở của mốc này là viên gạch khắc dòng "Hưng Long thập tam niên" (năm Hưng Long thứ 13) phát hiện khi trùng tu năm 1987^[1][2]. Tháp có 14 tầng, cao 19,51 m, thu nhỏ dần lên cao, đỉnh là khối hình búp sen; các bài mô tả hình ảnh tháp từng được in trên tờ tiền giấy 100 đồng^[1][3].

Các nguồn mô tả kết cấu không hoàn toàn giống nhau. Vietnam+ viết bệ và tầng dưới cùng xây bằng đá xanh, 13 tầng trên bằng gạch nung đỏ, đế vuông mỗi cạnh 8,6 m^[1]. Tiền Phong và bài của Tạp chí Nghiên cứu Phật học thì nói hai tầng dưới bằng đá, mỗi cạnh 5,2 m, các tầng còn lại xây gạch để trần^[2][3]. Tiền Phong ghi tháp nặng khoảng 700 tấn theo tính toán của các nhà khoa học^[3]; Đặng Việt Thủy cho biết đầu thế kỷ XX, khi tu sửa, người ta trát xi măng ngoài tháp, làm mất hoa văn trên gạch^[2].

Xá lợi và chỗ chưa khớp về niên đại

Theo Tiền Phong, sử sách chép Phật hoàng Trần Nhân Tông mất năm 1308 ở am Ngọa Vân (Yên Tử); vua Anh Tông cho làm kiệu bát cống đá, dựng tháp lên trên rồi đặt 7 trong 21 viên xá lợi của vua cha vào hòm đá quý đưa vào tháp Phổ Minh^[3]. Khi tu sửa khoảng năm 1987, người ta thấy ở tầng 11–12 một quách đá bao quanh hộp đồng; dân gian truyền rằng đó có thể là hộp đựng xá lợi, chưa có kết luận khoa học^[3]. Bài của Tạp chí Nghiên cứu Phật học dùng chữ "tương truyền" cho việc này^[2].

Ở đây có một chỗ khó khớp: tháp dựng từ 1305 theo dòng chữ trên gạch, nhưng việc đặt xá lợi chỉ có thể sau khi Nhân Tông mất năm 1308. Vietnam+ nói tháp dựng năm 1305 để tưởng nhớ Thượng hoàng, còn Tiền Phong kể chuyện đặt xá lợi sau 1308^[1][3]. Các nguồn không giải thích chỗ lệch này; có thể tháp xây trước, xá lợi đưa vào sau, nhưng đó chỉ là suy đoán của người viết.

Vạc Phổ Minh trong "An Nam tứ đại khí"

Chùa từng có một chiếc vạc đồng lớn, được xếp vào bốn bảo vật đúc đồng thời Lý – Trần gọi là An Nam tứ đại khí, cùng tượng Phật chùa Quỳnh Lâm, tháp Báo Thiên và chuông Quy Điền^[5]. Theo Nguyễn Đắc Tùng, vạc đúc năm 1262 nhân dịp Thái Thượng hoàng Trần Thái Tông về Tức Mặc, sâu 4 thước, rộng 10 thước, nặng 6.150 kg; tháng 10/1426, khi bị vây ở Đông Quan, tướng Minh Vương Thông cho phá vạc để lấy đồng đúc vũ khí, nay chỉ còn bệ đá kê vạc^[5]. Bài của Đặng Việt Thủy cũng ghi vạc nay không còn, chỉ còn phần bệ đá hoa sen thời Trần^[2]. Các chi tiết kỳ diệu về miệng vạc và tượng rồng vàng trong lỗ vạc mang tính truyền tụng^[5].

Bảo vật và công trình khác

Chùa thờ bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang), làm bằng gỗ sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ XVII, mỗi pho nặng khoảng 150 kg, được công nhận bảo vật quốc gia tháng 1/2023^[4]. Tượng Nhân Tông nằm theo thế nhập niết bàn nhưng đầu hướng về phía đông, nơi có đền Trần thờ các vua Trần, với ý nghĩa hướng về cội nguồn, điều mà bài báo coi là điểm độc đáo nhất của pho tượng^[4]. Vietnam+ nêu thêm một bảo vật là bộ cánh cửa bốn cánh ở tiền đường, chạm rồng trong khung lá đề; bản gốc chia giữa Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Bảo tàng Nam Định, ở chùa là bản dựng lại tỷ lệ 1:1^[1]. Chuông chùa đúc năm Cảnh Thịnh thứ tư (1796), và tượng Bà Chúa Mạc ghi nhớ việc công chúa Mạc Ngọc Lâm trùng tu chùa^[2].

Tóm lại, niên đại tháp có hiện vật gạch làm căn cứ, còn việc cất xá lợi và chi tiết về vạc chủ yếu dựa vào thư tịch và truyền tụng.