Gốm men thời Lý – Trần: men ngọc, men trắng ngà và gốm hoa nâu

Hai dòng gốm tiêu biểu

Theo TS Phan Thanh Sơn (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, tháng 3/2025), nghệ thuật gốm Việt Nam thời Lý (1009–1225) và Trần (1225–1400) nổi lên với hai dòng nổi tiếng: gốm men ngọc thời Lý và gốm hoa nâu thời Trần, trong đó hoa nâu đã có từ thời Lý rồi mới thành dòng đặc trưng của thời Trần^[1]. Dòng hoa nâu có dáng mập, khỏe, hoa văn màu nâu trên nền men trắng ngà và vẫn kế thừa gốm men ngọc Lý; vì thế gốm hai triều thường bị ghép gộp khi nghiên cứu^[1].

Khó phân biệt Lý và Trần

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội cho biết gốm thời Trần tìm được khá nhiều trong các hố khai quật Hoàng thành, gồm men trắng, men ngọc, men xanh lục, men nâu, hoa nâu và hoa lam^[2]. Do kế thừa trực tiếp gốm Lý nên hình dáng, màu men và hoa văn rất giống, việc tách hai triều "không phải dễ dàng"; dựa vào kỹ thuật làm chân đế, các nhà nghiên cứu bước đầu thấy gốm Trần thường làm chân đế không kỹ bằng và hoa văn kém tinh xảo hơn gốm Lý^[2]. Đặc điểm riêng của thời Trần là hoa văn in khuôn trong phổ biến và phong phú hơn, cùng sự xuất hiện của gốm hoa lam, như bát đĩa vẽ cành cúc bằng men nâu sắt và xanh cobalt, giống hàng xuất khẩu sang Đông Nam Á, Trung Đông và Nhật Bản vào giữa thế kỷ XIV^[2]. Ở khu D, các nhà khảo cổ gặp mảnh khuôn in, bao nung, con kê và đồ gốm hỏng, nên nghĩ rằng ở đây có thể từng có cả lò gốm thời Trần bên cạnh dấu vết lò thời Lý; đây là suy đoán dựa trên di vật, chưa phải kết luận về một lò cụ thể^[2].

Ảnh hưởng nào đã tạo nên diện mạo ấy?

Các tác giả hiện đại giải thích nguồn gốc phong cách gốm Lý – Trần không giống nhau. Theo Phan Thanh Sơn, trên tinh thần "giải Hoa" sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, gốm hai triều ít chịu ảnh hưởng Trung Hoa hơn trước, thay vào đó là Phật giáo và các yếu tố tạo hình Chăm Pa, nhất là ở thời Lý, khi Đại Việt đánh Champa các năm 1020, 1044, 1068, 1069 và đưa về nhiều tù binh, trong đó có thợ thủ công^[1]. Ông dẫn các ví dụ như ấm hình quả đào đắp nổi đầu kinnara, vòi ấm hình makara hay garuda, và rồng thời Lý thân rắn mà John Guy cho là gần với Naga hơn rồng Trung Quốc^[1].

Không phải điểm nào cũng có sự đồng thuận. Ở chân những chiếc đĩa sen thời Lý có hình người quỳ nâng đĩa: có ý kiến cho đó là Apsara, nhưng John Stevenson, theo cách Phan Thanh Sơn dẫn, cho rằng đó là hình những nô lệ Chăm bị đưa về sau chiến tranh^[1]. Đây là cách diễn giải của từng nhà nghiên cứu, chưa phải kết luận thống nhất; bài của Phan Thanh Sơn chủ yếu dựa vào tài liệu đã công bố.

Gốm hoa nâu thành bảo vật

Gốm hoa nâu thời Trần có mấy hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia. Chum (thạp) hoa nâu Hiệp An, hiện ở Bảo tàng Hải Dương, được phát hiện ngày 6/12/1981 khi dân đào huyệt ở nghĩa trang xã Hiệp An (Kinh Môn); cao 45 cm, nặng khoảng 20 kg, niên đại thế kỷ XIII–XIV, được công nhận bảo vật quốc gia ngày 18/1/2024^[3]. Hồ sơ nhấn mạnh hình dáng hiếm gặp, kỹ thuật đắp nổi, chạm khắc, tráng và tô men, cùng đề tài hoa sen, lá sen, đài sen đậm yếu tố Phật giáo thế kỷ XIII–XIV^[3].

Thạp hoa nâu ở Bảo tàng Quảng Ninh, theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, được tạo dáng trên bàn xoay, có hai lớp cánh sen, ba băng hoa văn ngang với ngựa, hổ, chim và hai hình người cưỡi ngựa, phủ men trắng xanh rồi tô men nâu cho vệt men chảy tự nhiên^[4]. Hồ sơ cho rằng hình hổ tượng trưng sức mạnh, gắn với các chiến công chống Mông – Nguyên; đây là nhận định trong hồ sơ, không có tài liệu đương thời xác nhận ý đồ của người thợ^[4]. Bài ghi niên đại thạp là "thế kỷ 8–9" dù gọi là thạp thời Trần; có thể là lỗi đánh máy so với niên đại XIII–XIV, và bài này chưa đối chiếu được hồ sơ gốc^[4].

Điều còn lại sau các biến động

Hồ sơ thạp Quảng Ninh nhắc rằng giai đoạn quân Minh chiếm đóng (1407–1427) đã phá hoại nhiều biểu tượng văn hóa của các vương triều Đại Việt, nên những đồ ngự dụng và lễ khí còn sót lại càng quý^[4]. Vì thế các bảo vật gốm hoa nâu hôm nay là chứng tích hiếm hoi về thị hiếu và đời sống tôn giáo thời Trần.