Bia tháp Sùng Thiện Diên Linh (chùa Long Đọi Sơn, Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình)

Tấm bia của triều đình

Bia tháp Sùng Thiện Diên Linh đặt ở chùa Long Đọi Sơn (núi Đọi, Duy Tiên, Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình). Theo Tạp chí Di sản văn hóa, bia dựng ngày mồng 6 tháng 7 năm Tân Sửu, niên hiệu Thiên Phù Duệ Vũ thứ hai (20/8/1121) để ghi việc khánh thành tháp Sùng Thiện Diên Linh, nên tên bia cũng là tên tháp^[1]. Nhiều nguồn nhấn mạnh đây là bia của triều đình do vua Lý Nhân Tông chỉ đạo, khác các bia thời Lý do quan lại, nhà sư hoặc dân địa phương dựng^[1][3]. Cả nước hiện còn khoảng 13 tấm bia thời Lý, và đây là tấm duy nhất ở Hà Nam^[1].

Chùa, theo sử sách mà Đặng Việt Thủy tóm lược, được vua Lý Thánh Tông cùng Ỷ Lan chủ trì xây từ những năm 1054–1058; năm 1118 Nhân Tông tiếp tục tôn tạo và cho dựng bảo tháp, hoàn thành năm 1121^[3].

Hình thức và số liệu

Bia thuộc loại "bán viên", gồm bia, đài bia và đế bia, đều tạc bằng đá xanh^[1]. Kích thước được ghi không thống nhất: Tạp chí Di sản văn hóa và Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi cao 2,5 m, rộng 1,75 m, dày 0,3 m^[1][3], còn bài của Nhân Dân ghi cao 2,65 m, rộng 1,69 m, dày 0,29 m^[2]. Số chữ mặt trước cũng lệch: 4.257 chữ Hán theo hai nguồn đầu^[1][3], khoảng 4.500 chữ trong 55 dòng theo Nhân Dân^[2]. Tên người viết chữ khắc cũng khác nhau, Lý Bảo Chung hay Lý Bảo Cung, trong khi người soạn là Nguyễn Công Bật được ghi giống nhau^[1][2][3].

Đài bia là phần được tạp chí chuyên ngành đánh giá độc đáo: trên mặt đài có hai con rồng đối xứng đỡ một hình có thể là "trứng rồng", đáy đài tạc hình chiếc thuyền với sóng nước, và hoa văn rồng, mây, sóng có thể chiêm ngưỡng từ bốn phía^[1]. Trán bia mang dòng chữ lối "phi bạch" do chính Lý Nhân Tông ngự đề, kiểu chữ chỉ thấy ở bia này^[1].

Nội dung văn bia

Mặt trước, theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, gồm ba phần: ca ngợi đức Phật và giáo lý; ca ngợi vua Nhân Tông, cùng Thái úy Lý Thường Kiệt; và kể việc xây tháp Sùng Thiện Diên Linh^[3]. Vì là văn bia ca ngợi vua và Phật, người đọc nên coi đó là lời văn của triều đình, không hoàn toàn trung tính. Dù vậy, hai nguồn chuyên ngành đều cho rằng bài ký cung cấp nhiều tư liệu hiếm về thời Lý: Hội đèn Quảng Chiếu bảy ngày bảy đêm ở Thăng Long, nghi lễ Mật giáo, việc tu sửa chùa Diên Hựu (chùa Một Cột) và nghệ thuật múa rối nước^[1][3]. Bài nghiên cứu về nghệ thuật tạo tác quân rối trên Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật coi bia là nơi có chứng cứ bằng văn tự đầu tiên về múa rối nước Việt Nam, dựng năm 1121^[4]. Đó là nhận định của các tác giả ấy; các nguồn khác chỉ nói tư liệu này hiếm quý.

Mặt sau có nhiều đoạn khắc ở các thời sau. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, gồm việc Thái hậu Ỷ Lan cúng 72 mẫu ruộng (1121), bài thơ của vua Lê Thánh Tông năm 1467, việc dựng lại bia và tu bổ năm 1591, văn ước ruộng đất Tam bảo năm 1698 và danh sách ruộng ao do tín chủ cúng^[3]. Nhờ vậy tấm bia vừa là tư liệu thời Lý, vừa là tư liệu về lịch sử chùa nhiều thế kỷ sau.

Bảo vật quốc gia và những lần xâm hại

Bia được công nhận bảo vật quốc gia theo quyết định của Thủ tướng ngày 30/12/2013; Nhân Dân ghi số 2599/QĐ-TTg, còn Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi 1599/QĐ-TTg, nên bài này chỉ nêu ngày^[2][3]. Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết thêm chùa Long Đọi Sơn được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2017 và sáu pho tượng Kim Cương của chùa được công nhận bảo vật quốc gia cuối năm 2024^[3].

Bài báo Nhân Dân ngày 17/4/2014 kể rằng ngay trước lễ công bố, tác giả thấy bia bị cào xước nặng; theo lời người dân quanh chùa, Phòng Văn hóa Thông tin huyện đã thuê thợ xây dùng đá mài, giấy ráp, bàn chải sắt để làm sạch, khiến chữ phi bạch trên trán bia, lòng bia và diềm hoa văn mòn thêm và theo bài báo là không thể phục hồi^[2]. Đây là tường thuật của một phóng viên và lời dân sở tại; bài này không có nguồn thứ hai xác nhận mức độ hư hại hay xử lý sau đó.

Lưu ý khi sử dụng

Tên gọi và số liệu về bia lệch nhau giữa các nguồn, từ kích thước, số chữ đến tên người viết chữ và số quyết định công nhận. Muốn trích dẫn chính xác cần đối chiếu bản dập hoặc bản dịch văn bia, và hồ sơ khoa học của Cục Di sản văn hóa.