Khóa hư lục của Trần Thái Tông

Tác phẩm của một vị vua

Khóa hư lục là tập các bài viết về Phật học và Thiền học của vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh, 1218–1277), người mở đầu nhà Trần. PGS.TS Hoàng Thị Thơ (Tạp chí Triết học, 2024) coi đây là một trong những trước tác Phật học cơ bản của Đại Việt, là tiền đề cần thiết cho sự xuất hiện của Phật giáo Trúc Lâm^[1]. Bối cảnh là đầu thời Trần, khi Phật giáo gần như thành tôn giáo chính của xã hội, dù không có văn bản nào quy định như vậy^[1].

Các nguồn kể lại hoàn cảnh ra đời khá thống nhất ở điểm: Thái Tông từng bỏ kinh thành lên núi Yên Tử tìm quốc sư Phù Vân để xin xuất gia; vị quốc sư khuyên vua trở về, nhắc rằng bậc nhân quân phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, đồng thời dặn đừng sao nhãng việc nghiên cứu kinh điển^[2][3]. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng đây là bước ngoặt giúp nhà vua thoát khỏi sự sắp đặt của Trần Thủ Độ^[3]; đó là cách đánh giá của người viết bài chứ không phải điều sử cũ nói rõ.

Một bộ sách nhiều bản

Văn bản của Thái Tông không còn nguyên vẹn. Theo Thánh đăng ngữ lục, như Hoàng Thị Thơ dẫn, các trước tác của ông gồm một quyển Văn tập, một quyển Thiền tông chỉ nam ca và mười quyển Thiền tông khóa hư^[1]. Nguyễn Lang liệt kê sáu tác phẩm đã mất mát nhiều: Thiền tông chỉ nam, Kim cương tam muội kinh chú giải, Lục thì sám hối khoa nghi, Bình đẳng lễ sám văn, Khóa hư lục và Thi tập^[1]. Lê Mạnh Thát, cũng theo bài ấy, đã tìm được nhiều truyền bản: bản ba quyển của Huệ Duyên (1631) ở chùa Sùng Quang là bản xưa nhất, có 72 bài; bản ba quyển của An Thiền Phúc Điền (1840) có 75 bài và được gọi là Khóa hư kinh; bản hai quyển do Tuệ Hiền trùng san ở chùa Quất Tụ (Yên Thế) in năm 1883 có 93 bài; còn bản mười quyển lưu hành thời vua Trần Minh Tông, trước năm 1357, đã mất^[1].

Số bài vì thế khác nhau tùy bản: bản dịch của Hòa thượng Thích Trí Hải (2015) mà Hoàng Thị Thơ dùng có 29 bài^[1]. Bản dịch Nôm đầu tiên được cho là của Tuệ Tĩnh vào cuối thế kỷ XIV; về sau có các bản Hán – Việt của Đào Duy Anh (1974), Thích Thanh Kiểm (2003) và Thích Trí Hải (2015)^[1]. Theo tác giả, tư tưởng trong các truyền bản không khác nhau, nên đều là trước tác của Thái Tông, viết khi ông đang ở ngôi hoàng đế^[1].

Nội dung chính

Hoàng Thị Thơ mô tả Khóa hư lục như một giáo trình Phật học xây trên tinh thần Thiền tông Đại thừa, đi từ bản thể luận qua nhận thức luận đến nhân sinh quan. Tên sách ý chỉ việc giảng về "Thái Hư", tức Tính Không^[1]. Quyển thượng gồm những bài như Kệ Bốn Núi, Phả thuyết sắc thân, bàn về Giới – Định – Tuệ, bàn về niệm Phật và thiền định, cùng lời tựa Kinh Kim Cương; tác giả phân tích thuyết vô ngã qua các bài này^[1]. Bà cũng coi lời tựa Thiền tông chỉ nam là "kim chỉ nam" cho Phật giáo Đại Việt^[1].

Tạp chí Nghiên cứu Phật học thêm một chi tiết về cách thực hành: Thái Tông soạn Lục thì lễ Phật sám hối khoa nghi, chia thời khóa ngày thành sáu thời, mỗi thời sám hối lỗi của một trong sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), vừa làm vua vừa nghiên cứu kinh điển để an tâm^[2]. Cũng theo bài này, nhân khi đọc câu "ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm" trong kinh Kim Cương, nhà vua tỏ ngộ bản tâm rồi bắt đầu trước thuật^[2].

Những cách đánh giá khác nhau

Các nhà nghiên cứu hiện đại nhìn tác phẩm theo ít nhất hai hướng. Hướng thứ nhất xem Khóa hư lục là nền tảng lý luận cho sự hình thành Thiền phái Trúc Lâm do Trần Nhân Tông thống nhất các hệ phái, trong đó Hoàng Thị Thơ gọi sách là cơ sở cần thiết cho Giáo hội Phật giáo Trúc Lâm^[1]. Hướng thứ hai thận trọng hơn: tác giả bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học nhận xét tư tưởng "Phật tại tâm" của Thái Tông thực ra đã được diễn bày từ khi Phật thuyết pháp, nhất là khi Phật giáo Đại thừa phát triển, không phải đợi đến thời Trần mới có^[2].

Sử cũ cũng chưa hoàn toàn tán thành. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Việt sử tiêu án: vua học vấn tiến bộ, soạn Khóa hư lục, mến cảnh sơn lâm, coi sinh tử như nhau; tư tưởng hơi giống đạo Phật nhưng chí khí khoáng đạt, nên bỏ ngôi báu nhẹ như trút giày rách. Cùng bài ấy cho biết sử sách vừa khen vừa chê Thái Tông theo quan điểm Nho giáo, từ chuyện hôn nhân đến cả việc ông mộ đạo^[4]. Khi đọc, cần phân biệt nội dung tác phẩm, giai thoại quanh việc nhà vua lên Yên Tử và nhận xét đạo đức của sử gia xưa.