Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724–1791)

Xuất thân

Theo các bài của Sức khỏe & Đời sống và Báo Hà Tĩnh, Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, sinh năm 1724 (Giáp Thìn) và mất năm 1791 (Tân Hợi); nguyên quán ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc Hưng Yên), còn quê mẹ ở xứ Bầu Thượng, huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh^[1][4]. Cổng thông tin Sở Y tế Hà Tĩnh cho biết cha ông là Lê Hữu Mưu, đỗ tiến sĩ và làm quan đến thượng thư, mẹ là Bùi Thị Thường, và ông là con thứ bảy trong nhà^[2]. Biệt hiệu Hải Thượng được giải thích theo hai cách: ghép từ tên tỉnh (Hải Dương) và tên phủ (Thượng Hồng), hoặc từ địa danh Bầu Thượng, nơi ông ở lâu nhất, từ năm 26 tuổi đến khi mất; "Lãn Ông" nghĩa là ông lười, ý nói lười với công danh phú quý^[2]. Bài của Sức khỏe & Đời sống kể năm 1739, khi ông 15 tuổi thì cha mất, ông thôi học, học binh thư và vào quân đội chúa Trịnh, rồi sớm bỏ ý định làm quan^[1].

Chuyển sang nghề y

Theo bài của Sức khỏe & Đời sống và VOV2, sau một thời gian tham gia quân chính, ông xin về quê mẹ ở Hương Sơn ở ẩn, chuyên tâm học và hành nghề y; mục tiêu ông đặt ra là "chỉ muốn người đời không có bệnh"^[1][5]. Ông được tôn xưng là "Y thánh của Việt Nam"^[1]. Nhà sử học Lê Văn Lan, được VOV2 dẫn lại, cho rằng việc ông chọn nghề y khi ở ẩn là một bước ngoặt quan trọng^[5].

Hải Thượng y tông tâm lĩnh

Bộ sách chính của ông gồm 28 tập, 66 quyển, thường được gọi là "bách khoa thư" y học của Việt Nam thời trung đại; một bài nghiên cứu đăng trên cổng Sở Y tế Hà Tĩnh ghi ông viết bộ sách trong khoảng 30 năm cuối đời, tập đầu hoàn thành năm 1770^[3][1]. Báo Hà Tĩnh nhận xét ngoài y học, bộ sách còn có giá trị về văn học, lịch sử, giáo dục và văn hóa học^[4]. Bài của Sức khỏe & Đời sống mô tả bộ sách gồm nội khoa, ngoại khoa, sản phụ khoa, nhi khoa và phần thuốc Nam; đây là những nhận định có tính ca ngợi của các tác giả hiện đại, bài không đánh giá độc lập^[1].

Thượng kinh ký sự

Quyển 66 của bộ sách là Thượng kinh ký sự, ghi lại chuyến lên Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán theo lời vời của chúa Trịnh Sâm^[1]. Sức khỏe & Đời sống ghi chuyến đi năm 1781, còn VOV2 viết tác phẩm được sáng tác năm 1783; hai nguồn nêu hai mốc khác nhau, bài không kết luận^[1][5]. Các tác giả hiện đại đánh giá Thượng kinh ký sự đưa ông vào hàng tác gia lớn của văn học Việt Nam và tái hiện xã hội thời Lê – Trịnh, từ đời sống vua chúa đến công khanh nho sĩ^[1][3].

Tôn vinh

Theo Sức khỏe & Đời sống và Báo Hà Tĩnh, ngày 21/11/2023, tại phiên họp lần thứ 42, Đại hội đồng UNESCO thông qua nghị quyết về danh sách danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử niên khóa 2024–2025, trong đó có kỷ niệm 300 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác; theo Báo Hà Tĩnh, danh sách có 53 danh nhân và sự kiện^[1][4]. Cuộc đời ông chủ yếu gắn bó với Hương Sơn (Hà Tĩnh), nơi có mộ và khu lưu niệm ông^[4].