Lễ hội Ok Om Bok (lễ cúng trăng, đua ghe ngo) của người Khmer Nam Bộ

Tên gọi và ý nghĩa

Ok Om Bok, còn gọi là lễ cúng trăng hay lễ đút cốm dẹp, là một trong ba lễ lớn hằng năm của người Khmer Nam Bộ, cùng với Chôl Chnăm Thmây và Sen Đolta^[1][2]. Trong tiếng Khmer, "Ok" nghĩa là đút, "Om Bok" là cốm dẹp, vì nghi lễ chính là đút cốm dẹp cho trẻ nhỏ^[1].

Theo quan niệm của người Khmer, Mặt Trăng là vị thần điều tiết mưa nắng, mùa màng trong năm^[1][2]. Lễ hội được tổ chức vào lúc mùa gieo trồng kết thúc và mùa thu hoạch bắt đầu^[1], là dịp tạ ơn thần Mặt Trăng, đưa tiễn mùa mưa và đón mùa khô^[1]. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển nhận xét thời điểm này là lúc vừa thu hoạch xong lúa mùa và cũng là cao điểm của mùa nước nổi; vì nước được hình tượng hóa thành mặt trăng nên lễ hội còn gọi là lễ cúng trăng, và hầu hết nghi thức diễn ra ban đêm, trừ cuộc đua ghe ngo tổ chức ban ngày^[5].

Thời gian và địa điểm

Lễ hội được tổ chức vào đêm rằm tháng 10 âm lịch^[1][2][5]; một bài viết của VietnamPlus ghi thời gian là ngày 14 và 15 tháng Ka-đâk, tức tháng 10 theo lịch của người Khmer Nam Bộ^[1]. Phần hội thường kéo dài nhiều ngày: lễ hội ở Sóc Trăng năm 2023 diễn ra trong ba ngày từ 25 đến 27 tháng 11 dương lịch^[2], còn lễ hội ở Cần Thơ năm 2025 dự kiến từ 3 đến 5 tháng 11 dương lịch^[3].

Lễ hội gắn nhiều nhất với Sóc Trăng, nơi có lễ hội Ok Om Bok - Đua ghe Ngo quy mô lớn^[2]. Sau khi sáp nhập năm 2025, Sóc Trăng thuộc thành phố Cần Thơ; lễ hội năm 2025 do thành phố Cần Thơ tổ chức, tiếp nối lễ hội của tỉnh Sóc Trăng trước đây^[4]. Lễ hội cũng được tổ chức ở các địa phương có người Khmer khác, trong đó có An Giang, nơi VietnamPlus ghi nhận hoạt động đua ghe ngo^[1].

Lễ cúng trăng

Lễ vật chuẩn bị từ trước lễ hội cả tháng, gồm cốm dẹp, khoai lang, khoai môn, trái cây, bánh kẹo^[1]; cốm dẹp là lễ vật bắt buộc, làm từ nếp vừa chín tới, rang rồi quết dẹp^[2]. Người dân dựng cổng bằng hai cây tre hoặc trúc làm trụ, lá dừa làm vòm; trên cổng giăng dây trầu 12 lá tượng trưng 12 tháng trong năm và dây cau 7 trái tượng trưng 7 ngày trong tuần^[1][3].

Vào đêm rằm, trước khi trăng lên đỉnh đầu, mọi người tập trung ở sân chùa hoặc sân nhà, nơi không có bóng cây che khuất trăng^[1]. Khi trăng lên cao, chủ lễ là người cao tuổi, có uy tín, thắp nhang, nến và khấn tạ ơn thần Mặt Trăng, cầu mưa thuận gió hòa, phum sóc bình yên^[1]; các vị sư đọc kinh cầu an^[2].

Sau đó là nghi thức đút cốm dẹp: sư sãi, achar, người có uy tín hoặc người cao tuổi nhất nhà vốc cốm đút cho từng trẻ nhỏ, vỗ nhẹ vào lưng và hỏi điều em mong ước^[1][2]. Cuối cùng mâm cúng được dọn xuống để mọi người cùng hưởng lộc^[2].

Phần hội

Đua ghe ngo là hoạt động sôi nổi nhất. Theo VietnamPlus, đây là nghi thức truyền thống tiễn đưa thần nước, sau mùa gieo trồng, về với biển cả, đồng thời gắn với tích thần rắn Nagar hóa thành khúc gỗ đưa Phật qua sông^[1]. Ghe ngo là loại thuyền độc mộc lớn khoét từ thân gỗ tốt, dài khoảng 22 - 24 mét, có 50 - 60 tay bơi, đầu ghe có hình con thú riêng của từng ghe^[3]. Các cuộc đua thường kéo dài 3 - 4 giờ^[2]; ở Cần Thơ, giải đua ngày nay là ngày hội chung của ba dân tộc Kinh, Khmer và Hoa^[3].

Thả đèn nước là hoạt động không thể thiếu. Đèn dựng như một ngôi đền nhỏ làm từ thân và bẹ chuối, có cờ phướn, nến và nhang; sư sãi cùng bà con thắp nến, tụng kinh để tưởng nhớ Đức Phật và xin lỗi Đất, Nước^[3]. Ngoài ra còn có thả đèn gió để tạ ơn thần gió^[1], cùng các điệu múa lăm-thol, xà-dăm, rô-băm, dù-kê, hát à-day^[5] và các trò như cờ ốc, bi sắt^[3].

Giá trị và bảo tồn

Lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; các nguồn ghi năm 2014^[1] hoặc năm 2015^[2]. Lễ hội Ok Om Bok - Đua ghe Ngo của Sóc Trăng từng được xác lập kỷ lục Việt Nam từ năm 2005 về số ghe và vận động viên tham gia nhiều nhất; vào năm chẵn, lễ hội được tổ chức quy mô khu vực hoặc kết hợp với Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch đồng bào Khmer Nam Bộ^[2]. Tại Cần Thơ, lễ hội năm 2025 được giới thiệu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, kết hợp quảng bá du lịch^[4].