Lễ hội Khai hạ của người Mường (Hòa Bình cũ)

Giới thiệu

Khai hạ là lễ hội dân gian truyền thống lớn nhất của người Mường ở Hòa Bình (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), diễn ra vào dịp đầu xuân, gắn với nền nông nghiệp lúa nước và mang dấu ấn của văn minh Việt cổ^[1][2]. Lễ hội còn được gọi là Lễ xuống đồng hoặc Lễ mở cửa rừng^[1]; một bài của Báo Thế giới và Việt Nam ghi thêm tên gọi Lễ Khuống mùa, nghĩa là khai mở mùa vụ sau kỳ nghỉ Tết, báo hiệu một chu kỳ sản xuất mới^[3]. Mục đích của lễ hội là tỏ lòng kính trọng các vị thần đã lập đất, lập mường và cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên^[1][2].

Thời gian và địa điểm

Theo các bài viết về lễ hội năm 2023, Khai hạ diễn ra vào mùng 8 tháng Giêng âm lịch (ngày 29 tháng 1 năm 2023) tại xã Phong Phú, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình cũ^[1][2]. Báo Văn hóa lưu ý rằng mỗi vùng Mường tổ chức lễ hội vào thời gian và địa điểm khác nhau, và nhắc đến bốn vùng Mường lớn là Bi, Vang, Thàng và Động^[1]. Lễ hội cũng được tổ chức ở Mường Bi, huyện Tân Lạc: năm 2026 lễ hội diễn ra tại đây với chủ đề "Về với Đất Mường", và theo bài viết, Mường Bi nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau đợt sáp nhập hành chính năm 2025^[3].

Truyền thuyết và ý nghĩa tín ngưỡng

Theo tác giả Trịnh Lê Anh, lễ hội gắn với truyền thuyết về Quốc mẫu Hoàng Bà và Tam vị Tản Viên Sơn Thánh, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên đã khai phá đất đai và lập mường^[3]. Theo cách hiểu bản địa được bài viết nêu, "Khuống mùa" là khai mở mùa vụ, nên các nghi thức đầu năm gắn chặt với mong ước mùa màng no ấm^[3].

Các nghi lễ chính

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức xuống đồng đầu năm, khi đường cày đầu tiên được lật lên trên thửa ruộng. Năm 2026, nghi thức này diễn ra tại ruộng Nà Trùng ở Mường Bi; tác giả bài viết coi đây là một màn diễn xướng cầu mùa, trong đó niềm tin tâm linh gắn với mong ước no ấm^[3]. Báo Văn hóa và Báo Nhân Dân cũng ghi nhận nghi thức xuống đồng đi cày đầu xuân trong lễ hội năm 2023, với mong ước một năm được mùa^[1][2].

Trên sân lễ hội là phần "dấng chiêng", tức diễn xướng gọi hồn chiêng do các nghệ nhân thực hiện. Ở Mường Bi năm 2026, nghi thức "Mo dấng chiêng" được cử hành để thỉnh cầu thần linh và mở màn phần đồng diễn với hơn 400 nghệ nhân, trong khi đoàn người mặc trang phục truyền thống đứng dọc đường rước kiệu^[3]. Năm 2023 ở Phong Phú, phần hòa tấu chiêng Mường có hơn 500 nghệ nhân và diễn viên đến từ các huyện Tân Lạc, Cao Phong, Kim Bôi và Lạc Sơn^[1][2].

Chiêng Mường và Lịch đoi

Chiêng núm bằng đồng là nhạc cụ trung tâm của lễ hội. Theo lời một nghệ nhân được dẫn trong bài, điệu Séc bùa được xem là linh thiêng nhất trong dịp Tết và lễ hội, mang ý nghĩa chúc phúc, xua đuổi điều không may và đón may mắn cho bản mường; khi gõ đúng điệu, tiếng chiêng trầm hùng và ngân vang trong thung lũng^[3]. Cùng bài viết giới thiệu Lịch đoi (còn gọi là Lịch tre), bộ lịch gồm 12 thẻ tre dùng để theo dõi thời gian và thời vụ nông nghiệp dựa trên quan sát Mặt Trăng và sao Đoi^[3]. Lịch đoi cũng là di sản phi vật thể quốc gia của người Mường ở Hòa Bình, được công bố cùng đợt với lễ hội Khai hạ^[4].

Phần hội và sinh hoạt cộng đồng

Bên cạnh phần lễ, lễ hội có hàng trăm gian hàng giới thiệu sản vật địa phương, ẩm thực, đồ đan lát, nhạc cụ, cùng các trò chơi dân gian, hội Báo Xuân và chợ đêm^[1][2]. Ở Mường Bi năm 2026 còn có cuộc thi trang phục truyền thống^[3]. Đây cũng là dịp để đồng bào Mường giao lưu, gắn kết cộng đồng và giới thiệu bản sắc văn hóa với du khách^[2].

Công nhận di sản

Theo một bản tin ngày 29 tháng 7 năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành hai quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tri thức dân gian về Lịch đoi và Lễ hội Khai hạ của người Mường ở Hòa Bình, được tổ chức ở bốn huyện Tân Lạc, Lạc Sơn, Cao Phong và Kim Bôi^[4]. Báo Văn hóa cho biết đây là di sản thứ tư của tỉnh Hòa Bình được công nhận ở cấp quốc gia; Chủ tịch UBND tỉnh đã trao chứng nhận cho bốn huyện nói trên, và người dân bốn vùng Mường Bi, Vang, Thàng, Động coi đó là niềm tự hào^[1][2].