Giỗ Tổ Hùng Vương và Lễ hội Đền Hùng

Nguồn gốc và ý nghĩa

Giỗ Tổ Hùng Vương là dịp người Việt tưởng nhớ công lao dựng nước của các vua Hùng, những vị vua đứng đầu nhà nước Văn Lang theo truyền thuyết và sử sách^[3]. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương gồm lễ, cúng, hành hương và các hình thức diễn xướng ở hơn một trăm làng của tỉnh Phú Thọ và nhiều nơi khác trong cả nước^[4]. Theo hồ sơ UNESCO, truyền thống này thể hiện sự đoàn kết tinh thần và là dịp để cộng đồng nhìn nhận cội nguồn quốc gia cũng như bản sắc văn hóa, đạo đức của người Việt^[1].

Thời gian và địa điểm

Lễ chính được tổ chức ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thành phố Việt Trì (cách gọi cũ), tỉnh Phú Thọ^[2][3]. Trong khu di tích có các đền Hạ, đền Trung, đền Thượng và điện Kính Thiên trên đỉnh núi^[6]. Hồ sơ UNESCO mô tả lễ hội lớn nhất kéo dài khoảng một tuần vào đầu tháng Ba âm lịch^[1]. Câu ca dao "Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba" được nhắc lại như lời nhắc chung về ngày này^[2].

Về lịch sử ngày lễ, VOV cho biết trước đây không có ngày cố định để tế các vua Hùng, người dân thường chọn ngày thuận tiện, nhiều nhất vào mùa xuân và mùa thu; ở địa phương có nơi cúng vào 11 hoặc 12 tháng Ba âm lịch^[2]. Năm 1917, dưới triều Khải Định, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đề nghị lấy mùng 10 tháng Ba làm ngày giỗ chung và đề nghị này được chấp thuận^[2]. Ngày 18 tháng 2 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 22/SL-CTN cho công chức nghỉ ngày này để tham gia tổ chức Giỗ Tổ^[2][3]. Ngày 2 tháng 4 năm 2007, Quốc hội sửa Điều 73 Luật Lao động để người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương ngày Giỗ Tổ^[2][3]. Hiện nay Bộ luật Lao động năm 2019 quy định nghỉ một ngày, tức mùng 10 tháng Ba âm lịch^[5].

Nghi lễ

Theo VietnamPlus thuật lại buổi lễ năm 2024, đoàn hành lễ gồm khối nghi thức, đội rước kiệu và lễ vật đi từ sân Trung tâm Lễ hội Đền Hùng, qua nghi môn, đền Hạ, đền Trung lên đền Thượng; lễ vật có hương, hoa, bánh chưng, bánh giầy, gắn với truyền thuyết hoàng tử Lang Liêu và quan niệm trời tròn đất vuông. Lễ dâng hương tưởng niệm được tổ chức trọng thể tại điện Kính Thiên trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh^[6]. Hồ sơ UNESCO cũng ghi nhận nghi thức rước trống, chiêng về khu đền chính, trong đó dân các làng quanh vùng mặc trang phục lộng lẫy và thi nhau chuẩn bị kiệu cùng đồ thờ quý nhất; lễ vật gồm các loại bánh làm từ gạo như bánh chưng, bánh giầy^[1].

Phần hội

Cùng với phần lễ, lễ hội có các hoạt động văn hóa dân gian như hát Xoan, đánh trống đồng, thi gói bánh chưng, giã bánh giầy^[1][3]. Theo VOV, lễ hội Đền Hùng những năm lẻ do tỉnh Phú Thọ tổ chức, năm chẵn có quy mô cấp trung ương; ngoài khu di tích ở Phú Thọ, lễ hội còn diễn ra ở nhiều địa phương khác^[2].

Giá trị và bảo tồn

Năm 2012, UNESCO ghi danh "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[1]. Trước đó, tín ngưỡng này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]. Theo Cục Di sản văn hóa, việc thực hành di sản diễn ra thường xuyên trong năm nhưng tập trung vào mùa xuân, nghi lễ lớn nhất là Giỗ Tổ ngày 10 tháng Ba âm lịch; cộng đồng tự nguyện tham gia bảo tồn, từ thực hành nghi lễ đến tu bổ không gian văn hóa của di sản^[4]. VietnamPlus cho biết tín ngưỡng này đã lan rộng với hơn 1.400 di tích liên quan đến thời đại Hùng Vương trong cả nước, và cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng tổ chức giỗ Tổ^[3].