Làng rèn Phúc Sen (Cao Bằng) của người Nùng An

Làng rèn của người Nùng An

Phúc Sen là xã vùng cao của Cao Bằng, dân cư gần như hoàn toàn là người Nùng An; nhóm này lấy tên theo địa danh xuất cư là Long An (Quảng Tây, Trung Quốc). Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Lê Thảo, năm 2022 xã có 11 xóm với 4.175 nhân khẩu, nghề rèn tập trung ở các xóm Pác Rằng, Phia Chang, Tiến Minh, Đâư Cọ, gọi chung là làng nghề rèn Phúc Sen^[1]. Tạp chí Công Thương (2026) và Báo Pháp luật Việt Nam (2013) đều nói 6 trong 10 xóm, thôn của xã làm nghề rèn, nhưng liệt kê tên xóm khác nhau (Công Thương tách Phia Chang trên và Phia Chang dưới, Pháp luật có thêm Thanh Minh)^[2][3]. Sau sắp xếp năm 2025, Công Thương ghi Phúc Sen thuộc xã Quảng Uyên mới của tỉnh Cao Bằng^[2].

Nguồn gốc nghề: ba cách kể

Các nguồn không thống nhất về thời điểm. Theo hồi cố của người già mà Hoàng Thị Lê Thảo ghi lại, nghề rèn của người Nùng An có từ thế kỷ XI, ban đầu là nơi sản xuất vũ khí cho Nùng Tôn Phúc và Nùng Trí Cao chống quân Tống, sau chiến tranh chuyển sang rèn công cụ nông nghiệp và sinh hoạt^[1]. Tạp chí Công Thương dẫn hồ sơ của Cục Di sản văn hóa hai cách lý giải: truyền thuyết nói người Nùng An mang kỹ thuật rèn theo khi di cư đến Cao Bằng, và cách khác cho rằng nghề kế thừa các lò rèn, đúc vũ khí ở Cao Bằng thời nhà Mạc, khoảng thế kỷ XVI^[2]. Báo Pháp luật ghi lời các cụ rằng nghề đã tồn tại hơn 300 năm^[3]. Bài này chỉ ghi lại từng cách nói, không kết luận.

Kỹ thuật và sản phẩm

Theo Tạp chí Công Thương, nghề được truyền không qua giáo trình: trẻ em học bằng cách quan sát, kéo bễ, cầm búa nhỏ rồi nhận dần công đoạn khó. Thợ nhìn màu thép để đoán nhiệt độ và nghe tiếng búa để điều chỉnh lực; lò truyền thống cần hai đến ba người, thợ cả giữ lửa và tạo hình. Công Thương gọi "dồn sắt" là bí quyết đặc trưng của nghề, còn tôi thép là công đoạn khó nhất vì tôi non thì dao không đủ cứng, tôi quá thì thép có thể giòn^[2]. Báo Pháp luật (2013) viết thép là yếu tố quyết định chất lượng, thợ thường dùng nhíp ô tô cũ và thép U-oát của Liên Xô cũ, đốt than từ gỗ nghiến và hai loại cây mọc trên núi đá Cao Bằng^[3]. Hoàng Thị Lê Thảo ghi nhận sau năm 1950, phế liệu sắt thép và khung xe ô tô hỏng thành nguồn nguyên liệu dồi dào cho lò rèn^[1]. Sản phẩm xưa là nông cụ như cuốc, cày, liềm, búa, rìu, đục; nay dao là dòng được biết đến nhiều nhất, với dao đi rừng, dao thái, dao lọc, dao chặt xương và các mẫu cán gỗ nghiến, gỗ cẩm chỉ^[2].

Thăng trầm từ giữa thế kỷ XX

Hoàng Thị Lê Thảo chia lịch sử gần đây của xóm Pác Rằng thành ba giai đoạn. Trước năm 1945 rèn là nghề phụ, tự cấp tự túc; sau 1945 sản phẩm được trao đổi rộng hơn; những năm 1960 các bản lập hợp tác xã, đến năm 1975 tám bản và bảy hợp tác xã được gộp thành Hợp tác xã rèn thủ công Phúc Sen. Chiến tranh biên giới tháng 2/1979 làm các hợp tác xã ngừng hoạt động. Từ khoảng 1985-1986 sản phẩm hầu như không bán được, nhiều hộ di cư tự do vào Tây Nguyên. Sau khoảng năm 1998 làn sóng di cư chấm dứt và một số người trở về; năm 2010 xóm lập hợp tác xã Long Chiến, từ năm 2013 đầu tư máy dập, máy cắt plasma để giảm sức lao động và cho phụ nữ tham gia nhiều công đoạn hơn; hợp tác xã Hà Khiêm thành lập năm 2019 với bảy hộ^[1].

Di sản và quy mô hiện nay

Theo cả Hoàng Thị Lê Thảo và Tạp chí Công Thương, ngày 29/1/2019 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL đưa nghề rèn của người Nùng An vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1][2]; Công Thương xếp đây là nghề thủ công truyền thống^[2]. Số liệu về quy mô khác nhau theo thời điểm và nguồn: thống kê của ủy ban nhân dân xã đến tháng 6/2022 là 145 lò rèn với gần 300 người thường xuyên làm nghề, trong đó xóm Pác Rằng có 44 lò^[1]; Công Thương (2026) ghi gần 200 lò, trên 220 hộ và khoảng 550 thợ có tay nghề cao^[2]; Báo Pháp luật (2013) ghi khoảng 250 lò với hơn 2.000 lao động, trong khi phần mở đầu cùng bài lại nói "gần 200 lò"^[3]. Hoàng Thị Lê Thảo cho biết thu nhập từ rèn chiếm khoảng 70% thu nhập của hộ ở Pác Rằng, trung bình 30-40 triệu đồng mỗi người lao động mỗi năm, và dao Phúc Sen đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh từ chương trình "Mỗi xã một sản phẩm"^[1].