Thánh địa Mỹ Sơn (khu đền tháp Chăm Pa, Đà Nẵng)

Vị trí và ghi danh

Khu đền tháp Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín, núi bao quanh, đường kính khoảng 2 km; trước đây thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng^[2][7]. Theo dữ liệu của UNESCO, tài sản có tên chính thức "My Son Sanctuary", thuộc loại di sản văn hóa, rộng 142 ha, ghi danh năm 1999 theo tiêu chí (ii) và (iii): giao lưu văn hóa với nghệ thuật, kiến trúc Hindu từ Ấn Độ, và minh chứng cho vương quốc Champa trong lịch sử Đông Nam Á^[1]. Ngày ghi danh được nguồn trong nước ghi lệch nhau: 1/12/1999 (VietnamPlus) và 4/12/1999 (Ban Quản lý Di sản Mỹ Sơn)^[2][3]. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 1979 và quốc gia đặc biệt năm 2009^[1].

Lịch sử xây dựng

UNESCO và Ban Quản lý đều xác định các đền tháp được dựng từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII^[1][2]. Theo Ban Quản lý, tấm bia sớm nhất, tìm thấy trước đền A1, có niên đại khoảng cuối thế kỷ IV, ghi việc vua Bhadravarman dựng đền thờ thần Bhadresvara, tên ghép từ tên vua với "esvara" (đấng tối thượng, chỉ thần Shiva)^[2]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp bia Mỹ Sơn 1, cũng nói về việc vua Bhadravarman dâng đất cho thần Bhadresvara, vào thế kỷ V^[8]; bài đăng trên VUSTA nêu cuối thế kỷ IV – đầu thế kỷ V^[4].

Ngôi đền gỗ đầu tiên bị cháy sau hơn hai thế kỷ, dưới thời vua Rudravarman; vua kế vị Sambhuvarman cho xây lại bằng vật liệu bền hơn^[2]. Từ giữa thế kỷ VIII nơi này mờ nhạt một thời gian dài, đầu thế kỷ X mới lấy lại vị thế; phần lớn đền tháp lớn và đẹp nhất xây vào thế kỷ X, chung phong cách Mỹ Sơn A1^[2]. Mốc kết thúc được nêu khác nhau: lần dâng cúng cuối cùng được văn bia ghi lại là năm 1243 (Ban Quản lý)^[2]; triều Paramesvaravarman cuối thế kỷ XIII xây những kiến trúc sau cùng (VUSTA)^[4]; cuối thế kỷ XIII – đầu thế kỷ XIV dưới triều Chế Mân (VietnamPlus)^[3].

Kiến trúc đền tháp gạch

UNESCO nêu tám nhóm với 71 công trình còn đứng^[1]; Ban Quản lý ghi hơn 70 công trình trong 13 nhóm, đặt tên từ A đến M^[2]; bài trên VUSTA ghi 68 công trình ở 10 địa điểm^[4].

Đền tháp chủ yếu xây bằng gạch nung, kèm trụ đá và phù điêu sa thạch khắc theo thần thoại Hindu, mô phỏng núi Meru, nơi ở của các thần^[1]. Đền chính thờ linga hoặc hình tượng thần Shiva, phần lớn quay về hướng đông^[3]. Gạch xếp mài khít, không thấy mạch vữa; bài trên VUSTA dẫn phân tích cho rằng nhựa cây dầu rái là chất kết dính^[4], còn Ban Quản lý viết rằng vấn đề này vẫn gây tranh luận^[2]. Theo phân loại của Ph. Stern (1942), Mỹ Sơn có đại diện của bảy phong cách, từ Mỹ Sơn E1 (cổ), Hòa Lai, Đồng Dương, Mỹ Sơn A1 đến Bình Định và phong cách muộn^[2]. Đền A1 cao 24 m, mỗi cạnh 10 m, được đánh giá là kiệt tác kiến trúc Đông Nam Á^[2].

Thiệt hại chiến tranh

Khu di tích bị bỏ hoang và nhiều lần dính bom đạn trong hai cuộc kháng chiến; nặng nhất là năm 1969, khi không quân Mỹ ném bom thung lũng, phá nhiều khu đền tháp, trong đó có ngôi đền chính nhóm A^[2]. Đền A1 sụp gần như hoàn toàn vào cuối năm 1969^[2][3]. Số công trình còn lại được nêu lệch nhau: hơn 50 đền tháp trong mô tả của người Pháp trước 1945 chỉ còn khoảng 20 (Ban Quản lý)^[2]; năm 1975 còn 32 công trình, khoảng 20 giữ dáng ban đầu (VietnamPlus)^[3]. UNESCO ghi nhận bom mìn chưa nổ trong vùng đệm vẫn cản trở nghiên cứu và trùng tu^[1].

Bảo tồn và trùng tu

Từ 1980 đến 1990, cán bộ Việt Nam dưới sự chỉ đạo của kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski trùng tu, gia cố một phần các nhóm tháp^[2]; Báo Văn hóa ghi chương trình Việt Nam – Ba Lan là 1981–1985^[5]. Dự án ba bên UNESCO – Việt Nam – Italia tại nhóm G kéo dài 2003–2013, tạo ra gạch phục chế và chất kết dính gốc thực vật^[5].

Giai đoạn 2017–2022, Ấn Độ tài trợ khoảng 2,2 triệu USD trùng tu các nhóm K, H, A; đền A1 được gia cố, phục nguyên các mảng tường, thu được khoảng 734 hiện vật, và một đài thờ có bộ linga – yoni liền khối lớn nhất còn nguyên vẹn của điêu khắc Champa được công nhận bảo vật quốc gia năm 2022^[6]. Giai đoạn 2 (2025–2029) tiếp tục với nhóm E, F^[6]. Năm 2025, đợt khai quật thứ hai tại nhóm L cho nhận định sơ bộ kiến trúc này khá muộn, khoảng thế kỷ XIII, có thể dùng đến đầu thế kỷ XIV^[7]. Hoạt động tôn giáo không còn diễn ra thường xuyên tại Mỹ Sơn, nhưng người Chăm và dân địa phương vẫn tôn kính nơi này; có đoàn người Chăm đến hành hương, cúng lễ^[2].