Nhà cổ Bình Thủy (nhà thờ họ Dương, Cần Thơ)

Ngôi nhà thờ họ Dương ở Bình Thủy

Nhà cổ Bình Thủy còn được gọi là nhà thờ họ Dương hay “nhà cổ vườn lan”, nằm trên đường Bùi Hữu Nghĩa, phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ, trong làng cổ Long Tuyền^[3][4]. Theo Báo Văn hóa, gia tộc họ Dương đến Nam Bộ vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, nay đã qua sáu thế hệ^[1]. Tên “vườn lan” có từ năm 1980, khi ông Dương Văn Ngôn trồng nhiều giống lan quý trong khuôn viên^[4].

Đây là nhà thờ của dòng họ, trước hết là nơi thờ tổ tiên. Ông Dương Minh Hiển, đời thứ sáu và là chủ nhà hiện nay, cho biết nhà được xây lại để có không gian rộng hơn cho việc tiếp khách và tổ chức lễ giỗ^[1].

Các mốc xây dựng

Các bài báo cùng nêu năm 1870, khi ông Dương Văn Vị dựng ngôi nhà đầu tiên bằng gỗ, lợp ngói, để thờ tổ tiên^[1][2][4]. Báo Văn hóa kể thêm rằng hơn ba mươi năm sau ông cho xây lại; năm 1904 ông Vị mất, con trai út là Dương Chấn Kỷ tiếp tục công việc và đến khoảng năm 1911 thì ngôi nhà hoàn thiện^[1]; Báo Nhân Dân (2025) cũng ghi năm hoàn thành là 1911^[4]. Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh (2014) chỉ ghi ngôi nhà được dựng năm 1870 và tôn tạo lại đầu thế kỷ XX, không nêu năm 1911, đồng thời mô tả ông Dương Chấn Kỷ là một thương gia trí thức, giàu có và là điền chủ có óc mỹ thuật^[3]. Báo Văn hóa còn kể một giai thoại về bản hợp đồng giữa ông Chấn Kỷ và “thầy Ba Nghĩa”, người thiết kế và cải tạo ngôi nhà; đây là chuyện truyền miệng chưa được kiểm chứng^[1].

Kiến trúc Đông – Tây

Khuôn viên rộng khoảng 8.000 m², hướng đông – tây, nhìn ra sông rạch và có vườn cây trái^[1]. Nền nhà cao hơn sân khoảng 1 m; theo lời kể, dưới lớp gạch bông còn có một lớp muối hạt dày 10 cm; mái lợp ba lớp ngói để không gian bên trong mát mẻ^[1]. Mặt tiền năm gian có cửa gỗ lá sách theo phong cách Art Nouveau và cột gạch đắp nổi hoa văn dây nho; gạch bông, hàng rào sắt đúc và nhiều đồ dùng được nhập từ Pháp^[1]. Phần còn lại nguyên gốc từ thời khởi công là chiếc cổng có hai quả dứa trên đỉnh, hàm ý tiếng thơm của dòng họ^[1].

Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh mô tả cổng chính bằng bê tông và sắt theo kiểu dinh thự Pháp, còn cổng phụ theo kiến trúc Á Đông với bốn cột tròn và bảng “Phước An Hiệu”; nhà trước năm gian dùng tiếp khách trong các nghi lễ quan trọng, trang trí theo phong cách Tây Âu, nền lát gạch hoa nhập từ Pháp, trần đóng plafond^[3]. Bài này nhận xét ngôi nhà kết hợp Đông – Tây theo nguyên tắc “nội ứng ngoại hợp”: bên trong theo mỹ thuật truyền thống, bên ngoài hòa với kiến trúc phương Tây và cảnh quan^[3].

Phần nội thất lại mang đậm chất truyền thống. Báo Nhân Dân (2014) cho biết nhà dùng hệ vì kèo truyền thống, các dầm, cột và cấu kiện gỗ sơn son thếp vàng, chạm rồng phượng và hoa quả^[2]; một bài khác của Báo Nhân Dân (2025) nêu cột gỗ lim, mái ngói âm dương, hoành phi, câu đối, liễn gỗ sơn son thếp vàng và bàn thờ chạm trổ^[4]. Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh kể đến ba bộ bàn ghế cổ, một sập gụ khảm trai, chùm đèn bạch đăng thế kỷ XVIII và cặp đèn treo thế kỷ XIX^[3].

Màn ảnh và di tích

Ngôi nhà nổi tiếng quốc tế khi trở thành bối cảnh của bộ phim “Người tình” (L’Amant) của đạo diễn Jean-Jacques Annaud; ngoài ra còn có các phim như “Người đẹp Tây Đô”, “Bão U Minh”, “Công tử Bạc Liêu”^[1]. Theo Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh, phim “Người tình” dùng nơi này thay cho ngôi nhà Huỳnh Thủy Lê ở Sa Đéc^[3].

Nhà thờ họ Dương được Nhà nước xếp hạng di tích cấp quốc gia, nhưng các bài báo đã đọc không nêu năm xếp hạng^[2][3]. Con cháu dòng họ vẫn trông coi và giữ gìn ngôi nhà khá tốt, và đây được coi là một trong những ngôi nhà cổ Nam Bộ còn tương đối nguyên vẹn^[1].

Nhà cổ trong làng Long Tuyền

Báo Nhân Dân (9/2025) ghi làng Long Tuyền hiện có 13 căn nhà kiến trúc cổ đang được bảo tồn, một số dùng làm nơi sinh hoạt cộng đồng; tuy vậy nhiều nhà xuống cấp hoặc bị thay bằng nhà mới do đô thị hóa^[4]. Các chuyên gia được bài báo dẫn lại khuyến nghị gia cố nền móng, xử lý mối mọt, bảo tồn vật liệu gốc và để người dân tiếp tục sinh hoạt trong nhà cổ thay vì biến thành công trình chỉ để trưng bày^[4].