Nhà thờ đá Phát Diệm (Ninh Bình)

Vị trí và người khởi dựng

Quần thể nhà thờ đá Phát Diệm nằm ở Phát Diệm, thuộc huyện Kim Sơn cũ, tỉnh Ninh Bình, trên khuôn viên khoảng 22 ha có tường bao^[1][2]. Tổng công trình sư của quần thể là linh mục Phêrô Trần Lục (1825–1899), tên thật Trần Triêm, được giáo dân gọi là cụ Sáu; ông về làm chính xứ Phát Diệm năm 1865 và giữ nhiệm vụ này khoảng ba mươi năm^[1].

Mốc thời gian của công trình được các nguồn nêu hơi khác nhau. Theo Lê Văn Thơ trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, việc xây dựng kéo dài từ năm 1875 đến 1899, tức khoảng 24 năm^[1]; Báo Pháp luật Việt Nam thì viết “khoảng 30 năm” và cho biết nhà thờ lớn được dựng năm 1891 sau chừng mười năm chuẩn bị vật liệu, xử lý nền móng^[3]. VietnamPlus ghi nhà thờ lớn khánh thành năm 1891^[2].

Các hạng mục và trình tự xây

Vùng đất Phát Diệm là đất bồi, nền yếu, nên bước đầu tiên là dựng hang đá Belem vào năm 1875 để thử độ lún và sức chịu tải của nền^[1]. Theo Lê Văn Thơ, năm 1883 xây nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ, tức “nhà thờ đá” mà tên gọi về sau được dùng chung cho cả quần thể; năm 1889 xây nhà thờ Trái tim Chúa; năm 1891 xây nhà thờ lớn; năm 1895 là nhà thờ thánh Rôcô; năm 1896 là các nhà thờ thánh Phêrô, thánh Giuse và hang đá Lộ Đức; năm 1897 là Phương đình; năm 1898 là Núi Sọ; đến năm 1899 toàn bộ hoàn tất^[1]. Quần thể gồm Phương đình, nhà thờ lớn, bốn nhà thờ nhỏ hai bên, ba hang đá nhân tạo và nhà thờ đá^[1][2]; Báo Pháp luật Việt Nam đếm năm nhà thờ nhỏ, một con số khác với hai nguồn còn lại^[3].

Vật liệu chủ yếu là đá và gỗ lim. Gỗ được chở từ Nghệ An, Thanh Hóa và Sơn Tây; đá lấy từ núi Thiện Dưỡng cách khoảng 30 km và núi Nhồi cách khoảng 60 km; nền được gia cố bằng rất nhiều cọc tre^[2][3].

Một công trình Công giáo mang dáng đình chùa

Điểm khiến Phát Diệm khác hẳn nhiều nhà thờ cùng thời là cách bố trí theo nếp phương Đông: phía trước có hồ, phía sau có núi, theo quan niệm “tiền thủy, hậu sơn”^[1]. Thay vì dồn mọi thứ vào một tòa nhà cao vút theo lối Gothic, các nhà thờ nhỏ trải ra quanh nhà thờ lớn; Lê Văn Thơ, dẫn nhà nghiên cứu Lã Đăng Bật, hiểu cách xếp này theo ngũ hành, với nhà thờ chính ở vị trí trung tâm^[1].

Tháp chuông không cao nhọn mà là Phương đình hình vuông, nơi giáo dân dừng chân trước khi vào thánh đường. Phương đình có ba tầng xếp bằng những phiến đá lớn, tầng một có năm cửa, tháp chính ở giữa cao khoảng 25 m, bốn tháp phụ liền thân tạo dáng chữ “Môn”; mái cong, lợp ngói mũi hài, trên nóc có bốn tượng thánh sử ngồi đọc sách^[1][2]. Ở lòng giữa có một sập đá xanh nguyên khối dài 4,2 m, rộng 3,2 m, dày 30 cm, theo truyền ngôn là “sập rồng” lấy từ thành nhà Hồ^[1]. Vách đá còn chạm các cảnh trong cuộc đời Chúa Giêsu^[1].

Nhà thờ lớn dài 74 m, rộng 21 m, hai hàng cột giữa cao khoảng 11 m, mỗi cột nặng chừng 10 tấn^[2]. Nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ nhỏ hơn nhiều, dài 15,3 m, rộng 8,5 m, cao 6 m, nhưng được làm hoàn toàn bằng đá, từ nền, tường, cột, xà đến các phù điêu; cột, kèo, bẩy đá được mài nhẵn như gỗ. Trong đó có những tấm chạm thông phong tùng, cúc, trúc, mai, chim phượng xòe cánh mang bút nghiên, và cả một con sư tử có gương mặt như đang cười^[1].

Xếp hạng và những biến cố

Theo Lê Văn Thơ, đây là nhà thờ Công giáo duy nhất ở Việt Nam được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, vào năm 1988^[1]; các nguồn báo chí cùng ghi năm này^[2][3]. Các nhà nghiên cứu được dẫn lại trong bài tạp chí đánh giá công trình là sự gặp nhau của hai dòng kiến trúc Đông – Tây: mái dốc, mái cong, chồng diêm, hành lang bao quanh gần gũi với kiến trúc Việt, trong khi độ cao của Phương đình và nhà thờ chính vẫn gợi mô típ Gothic đã được biến đổi^[1].

Quần thể từng chịu thiệt hại trong chiến tranh. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết năm 1953 đạn pháo làm gãy một tàu mái gỗ lim ở gian cuối phía Đông; năm 1972 bom làm vỡ 52 trong 56 cánh cửa hai bên nhà thờ^[3]. Bài báo này còn kể việc trùng tu do vài trăm thợ thủ công làm trong năm năm, tháo mái, kiểm tra từng mộng gỗ và thay từng phiến đá theo nguyên trạng, nhưng không nêu rõ thời điểm^[3].