Đình Tây Đằng (Hà Nội)

Vị trí, thần được thờ và niên đại

Đình Tây Đằng nằm ở thôn Đông, thị trấn Tây Đằng cũ, huyện Ba Vì, vùng xứ Đoài xưa; địa phương này trước thuộc tỉnh Hà Tây, nay thuộc Hà Nội^[1][4]. Đình thờ ba vị thành hoàng là Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh, những nhân vật được truyền tụng là đã ngăn lũ và chống giặc ngoại xâm^[3][4]. Theo kiến trúc sư Nguyễn Địch Long, đình quay về phía đền thờ Tản Viên trên núi Ba Vì^[1].

Các bài viết đều đồng thuận đình có từ thời Mạc, thế kỷ XVI^[2][3]. Riêng bài của Nguyễn Địch Long nêu mốc cụ thể là năm Đại Chính thứ hai (1531) và gọi đây là ngôi đình “ngót 500 năm tuổi”^[1]; các nguồn còn lại không đưa năm chính xác. Báo Pháp luật Việt Nam, dẫn tài liệu của Tạp chí Du lịch, cho rằng ngoài đình và chùa, chưa phát hiện công trình gỗ nào của người Việt còn nguyên vẹn mà có tuổi cao hơn^[2]. Đình được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 9/12/2013^[3].

Mặt bằng và bộ khung gỗ

Mô tả về mặt bằng chưa hoàn toàn khớp giữa các nguồn. Theo Nguyễn Địch Long, đại đình có ba gian hai dĩ với sáu hàng cột, sàn rộng khoảng 360 m², xung quanh không đóng ván thưng nên rất thoáng; gian giữa là sàn thờ có cửa võng, hai gian bên dành cho quan viên ngồi trong ngày hội hoặc khi bàn việc làng^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam lại cho biết nguyên thủy đình có mặt bằng chữ nhật năm gian, nơi thờ đặt trên gác lửng ở gian giữa, còn hai dãy tả mạc, hữu mạc và phần chuôi vồ được xây thêm ở các đời sau^[2].

Điểm được các tác giả nhấn mạnh nhất là kết cấu gỗ. Vật liệu ban đầu là gỗ mít và gỗ thông đỏ; bộ khung không dùng quá giang mà dựa vào hệ chồng rường để tạo độ dốc mái, các bẩy kéo dài từ cột quân ra tàu mái^[1]. Cột cái theo kiểu “thượng thu hạ thách”, đặt trên tảng đá ong; cột quân và cột con hơi choãi để vững hơn; thượng lương được đỡ bằng giá chiêng kiểu “chồng nhị”, và các cấu kiện chủ yếu nối với nhau bằng mộng đuôi én, ngàm và nêm^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam bổ sung rằng vì nóc giá chiêng ở đây có con rường cong võng, hai trụ hai bên và tấm ván bưng chạm hình lá đề với đôi phượng; kiểu vì nóc này được cho là chỉ còn thấy ở một vài công trình rất cổ như chùa Dâu (Bắc Ninh), chùa Bối Khê, chùa Mui và chùa Thái Lạc^[2].

Nghệ thuật chạm khắc

Đình Tây Đằng được ví như “bảo tàng nghệ thuật của thế kỷ XVI” nhờ lượng chạm khắc dày đặc^[1]. Nguyễn Địch Long cho rằng có khoảng 1.300 họa tiết và không hình nào trùng hình nào; đề tài trải từ cảnh sinh hoạt như cấy lúa, quăng chài, đua thuyền, đấu vật, kéo co, đến các linh vật như tứ linh, cá vượt vũ môn hóa rồng, cùng voi chầu, ngựa hí và người gảy đàn^[1]. Ông cũng nhắc tới hàng chục nữ thần cưỡi mây ở đầu dư bốn phía mái, và hình “Bà Banh” mang ý nghĩa phồn thực, được cho là chịu ảnh hưởng tay nghề nghệ nhân Chăm Pa^[1]. Con số 1.300 là ước lượng của tác giả, các nguồn khác không kiểm chứng.

Báo Pháp luật Việt Nam mô tả thêm: rồng được chạm tròn với muôn hình thái trên ván bưng, bức cốn, đầu dư và con sơn; dải tiên nữ trên con sơn đang thổi sáo, thổi tiêu, gảy đàn đáy, đàn nguyệt; các bẩy hiên chạm hoa sen, hoa cúc và mô típ xoáy tròn; nhiều cảnh đời thường như gánh con đi chợ, đốn củi, cày bằng voi, săn hổ, chèo thuyền, uống rượu; hình voi trên ván gió nhẹ nhõm như đang bay^[2].

Tu bổ và những tranh luận gần đây

Theo Nguyễn Địch Long, năm 2005 Bộ Văn hóa chủ trì một đợt trùng tu: cột gỗ mít, gỗ thông đỏ được thay bằng gỗ lim, chân tảng đá ong thay bằng đá xanh; chỉ còn vài cột cái, cột quân và một phần cột con là nguyên bản, và dáng cột “bông đòng đòng” không còn^[1]. Báo Đại Đoàn Kết ghi lần tu bổ gần nhất là năm 2002–2004, trong khi chủ tịch UBND thị trấn lại nói cổng sắt được làm sau đợt trùng tu năm 2005; vì vậy mốc thời gian chưa thống nhất^[3].

Cuối năm 2020, hai cánh cổng sắt mới được lắp trước đình, có hoa văn trống đồng và đèn nhấp nháy trên trụ^[3][4]. Sau phản ánh của dư luận và chuyên gia, ngày 5/3/2021 UBND thị trấn cho hạ cổng mới, lắp lại cổng cũ^[3]. Phía địa phương giải thích cổng cũ đã gỉ sét, gãy bản lề, không đóng mở được và việc lắp cổng mới do xã hội hóa; người dân có ý kiến khác nhau, một số đề nghị làm cổng gỗ cho hợp với kiến trúc đình^[3]. Cục Di sản văn hóa đề nghị tháo đèn và nghiên cứu mẫu cổng phù hợp; báo chí nhấn mạnh mọi việc thay thế, sửa chữa di tích đều phải báo cáo cơ quan chuyên môn và cấp có thẩm quyền^[4].