Cải cách của Hồ Quý Ly (cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV)

Bối cảnh

Hồ Quý Ly (1336–1407), tên cũ là Lê Quý Ly, gốc Nghệ An, nhờ quan hệ họ hàng với vua Trần nên sớm làm quan và nắm quyền lớn khi nhà Trần suy yếu. Năm 1400 ông buộc Trần Thiếu Đế nhường ngôi, lập nhà Hồ với quốc hiệu Đại Ngu rồi truyền ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương^[1]. Nguyễn Thị Thu Hà nhận xét: khi chưa nắm trọn quyền lực, ông đã từng bước đưa ý tưởng cải cách vào thực hiện nhưng chưa đủ điều kiện làm đến nơi đến chốn; khi cầm quyền, ông trực tiếp điều khiển công cuộc cải cách^[3].

Cải cách kinh tế

Năm 1396, nhà nước phát hành tiền giấy “Thông bảo hội sao” và bỏ tiền đồng, được coi là lần đầu tiền giấy xuất hiện trong lịch sử nước ta^[1]. Dân được đổi một quan tiền đồng lấy hai quan tiền giấy; tiền có nhiều mệnh giá từ 10 đồng đến 1 quan, mỗi loại in hình một con vật; làm tiền giả bị xử tử và tịch thu tài sản, còn tiền đồng bị cấm lưu hành và thu về kho Ngao Trì^[2]. Bài của Dương Tuấn cho rằng tiền giấy thuận tiện cho buôn bán đường xa, đáp ứng chi tiêu của nhà nước và nhu cầu đồng để đúc vũ khí^[2].

Năm 1397, phép hạn điền giới hạn ruộng tư ở mức tối đa 10 mẫu, đo đạc lại ruộng đất và sung công phần thừa; thuế ruộng công khoảng một phần ba sản lượng, thuế ruộng tư tăng từ 3 lên 5 thăng mỗi mẫu^[1]. Theo Dương Tuấn, ruộng không có giấy khai báo bị coi là quan điền và việc đo đạc, lập sổ sách kéo dài trong 5 năm^[2]. Năm 1401, phép hạn nô sung công số nô tỳ vượt mức; cùng với hạn điền, chính sách này làm suy yếu tầng lớp quý tộc và kinh tế điền trang cũ^[1].

Hành chính, quân sự, xã hội

Cũng năm 1397, quy chế quan lại địa phương được sắp xếp theo hướng tập quyền, một số lộ đổi thành trấn và có chức Liêm phóng sứ để giám sát^[1]; Dương Tuấn nhắc việc bãi bỏ chức xã quan để giảm biên chế^[2]. Về quân sự, ông chấn chỉnh quân đội, lập hộ tịch để tăng quân số, xây thành đá Tây Đô ở Thanh Hóa, cải tiến khí tài và phát triển thủy binh^[1]. Về xã hội, nhà nước lập sở Quản tế (một dạng bệnh viện công), mở kho bán thóc giá rẻ cho người nghèo và thống nhất cân, thước, đấu, thưng^[1].

Văn hóa và giáo dục

Hồ Quý Ly hạn chế Phật giáo, Đạo giáo, đề cao một Nho giáo thực dụng, chống giáo điều và kết hợp tinh thần Pháp gia; năm 1392 ông soạn sách Minh đạo^[3]. Ông soạn Thi nghĩa bằng chữ Nôm (chữ quốc âm) và chép thiên Vô dật ra chữ Nôm để dạy vua Trần Thuận Tông, nhưng thi cử vẫn dùng chữ Hán^[3].

Tháng 5/1397, theo ý ông, vua Trần ban chiếu cải cách giáo dục ở các phủ, lộ: đặt học quan, cấp ruộng công để chi dùng cho việc dạy học^[3]. Từ năm 1396 lệ thi được chỉnh lại thành bốn trường; năm 1400 thi Hội lấy 20 người, trong đó có Nguyễn Trãi^[1][3]. Năm 1404, Hồ Hán Thương thêm kỳ thi viết chữ và tính toán, lần đầu có môn toán trong nội dung thi chính thức, nhưng chiến tranh nổ ra nên chưa thực hiện được; nhà Hồ chỉ tồn tại 7 năm, tổ chức 2 kỳ thi và lấy gần 200 người^[3].

Đánh giá

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia coi các cải cách là toàn diện, nhằm giải quyết khủng hoảng kinh tế – xã hội, hạn chế thế lực quý tộc và xây dựng nhà nước tập quyền, nhiều chính sách tiến bộ nhất là về văn hóa, giáo dục; song cũng nhận định chúng “chưa mang lại những kết quả đáng kể” vì nhà Hồ ngắn ngủi và bị nhà Minh diệt năm 1407^[1]. Dương Tuấn cho rằng nhiều chính sách đi trước thời đại, nhưng khi quân Minh xâm lược ông không tập hợp được toàn dân kháng chiến^[2].

Nguyễn Thị Thu Hà lưu ý cách nhìn về ông đã thay đổi: theo quan điểm phong kiến chính thống trước đây ông bị coi là “ngụy tặc” và triều Hồ là “ngụy triều”, còn từ đầu thập niên 1990 nhiều nhà nghiên cứu muốn đánh giá “công minh hơn”; thành nhà Hồ được công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 2011, và tác giả nhấn mạnh vẫn còn nhiều cách nhìn khác nhau cần tiếp tục nghiên cứu^[3].