Lê Thánh Tông (1442–1497) và thời Hồng Đức

Lên ngôi năm 1460

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Lê Thánh Tông tên thật là Lê Tư Thành, con thứ tư của vua Lê Thái Tông, sinh ngày 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất (1442) và mất ngày 30 tháng Giêng năm Đinh Tỵ (1497)^[1]. Năm 1460, sau khi Lê Nghi Dân bị lật đổ, các đại thần do Nguyễn Xí đứng đầu rước ông lên ngôi; ông dùng hai niên hiệu là Quang Thuận (1460–1469) và Hồng Đức (1470–1497)^[1][2]. Nghiên cứu của Lê Công Sự và Nguyễn Thị Thọ đặt việc lên ngôi trong bối cảnh triều Lê đang rối ren sau các biến cố cung đình, và nêu rằng sau khi lên ngôi ông đã giải oan cho Nguyễn Trãi^[2]; Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi việc này vào năm 1464^[1].

Cải cách bộ máy nhà nước

Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng ông xóa hệ thống năm đạo thời Lê Thái Tổ, đổi thành 13 đạo (thừa tuyên), đặt quan văn quan võ phụ trách các ngành và củng cố các bộ, viện, ty^[1]. Một bài của Báo Nhân Dân lại ghi nước được chia thành 15 đạo rồi đổi gọi là thừa tuyên, dưới đó là phủ, huyện, châu, tổng, xã^[3]; hai nguồn lệch nhau về số đạo và bài này không kết luận. Theo Lê Công Sự và Nguyễn Thị Thọ, ở trung ương có sáu bộ (Lại, Lễ, Hộ, Binh, Hình, Công), quan lại chia thành chín phẩm, mỗi phẩm gồm chánh và tòng, và việc khảo xét quan được tiến hành định kỳ ba năm một lần^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận xét bộ máy trung ương tập quyền thời này đã hoàn bị đến cấp xã và vai trò của đại quý tộc bị hạn chế, thay vào đó là tầng lớp sĩ phu tuyển qua thi cử^[1].

Thi cử, giáo dục và bia tiến sĩ

Theo Lê Công Sự và Nguyễn Thị Thọ, nhà vua đặt lệ ba năm tổ chức một kỳ thi, gồm thi hương, thi hội và thi đình, thí sinh phải thi bốn trường; dẫn nghiên cứu của Lê Đức Tiết, bài nêu trong 38 năm trị vì đã có 501 người đỗ tiến sĩ. Năm 1484 nhà vua cho dựng bia khắc tên người đỗ ở nhà Thái học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nay còn 82 bia^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng ghi ông khởi xướng việc dựng bia tiến sĩ^[1]. Về luật pháp, cả hai tài liệu đều nhắc bộ luật Hồng Đức (Quốc triều hình luật) là thành tựu tiêu biểu của thời ông^[1][2]; nội dung bộ luật xem bài riêng về Quốc triều hình luật.

Kinh tế, quân đội và văn hóa

Báo Nhân Dân dẫn Việt sử thông giám cương mục: năm Hồng Đức thứ 12 (1481) nhà vua hạ chiếu lập 43 sở đồn điền trong cả nước; về quân đội, ông ban hành 43 điều luật quân sự và tổ chức lại quân đội chặt chẽ hơn^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nêu thêm việc đổi năm đạo vệ quân thành năm phủ đô đốc, và dẫn Đại Việt sử ký toàn thư về lời ông dặn quan phụ trách biên cương không được nhường "một thước núi, một tấc sông"^[1]. Về văn hóa, các tác phẩm gắn với thời ông gồm Hồng Đức quốc âm thi tập, Hồng Đức thiên hạ bản đồ và Thiên Nam dư hạ tập; ông còn lập hội Tao đàn gồm 28 học giả, theo Bảo tàng^[1]. Báo Nhân Dân cũng cho biết bộ bản đồ thời Hồng Đức nay chỉ còn bản sao các đời sau^[3].

Đánh giá

Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn sách Các triều đại Việt Nam: ông là vua ở ngôi gần như lâu nhất lịch sử (38 năm) và điều đáng nhớ là đóng góp của triều vua này cho đời sống quốc gia^[1]. Sử gia Ngô Sĩ Liên, theo bài này, khen ông là vua "sáng lập chế độ, mở mang đất đai"^[1]. Lê Công Sự và Nguyễn Thị Thọ cho rằng ông là một hoàng đế thành công nhờ có bộ máy triều đình "chính danh"^[2]. Năm 2016, Báo Nhân Dân cho biết giới khoa học đang đề xuất Liên hợp quốc ghi nhận ông là Danh nhân văn hóa thế giới^[3]; nguồn đã đọc không cho biết kết quả. Những đánh giá trên là của tác giả hiện đại, mang tính ca ngợi, chưa phải kết luận duy nhất.