Hội thề Lũng Nhai (1416) trong khởi nghĩa Lam Sơn: lời thề, địa điểm còn tranh luận và công thần Lũng Nhai

Sự kiện và những gì được ghi lại

Hội thề Lũng Nhai là buổi lễ do Lê Lợi khởi xướng trước khi phát động khởi nghĩa Lam Sơn. Theo tài liệu của hội thảo khoa học năm 2013 mà báo Tiền Phong dẫn lại, hội thề diễn ra vào tháng 3/1416; Lê Lợi cùng 18 người khác làm lễ tế cáo trời đất, kết nghĩa anh em và nguyện hợp sức đánh quân Minh. Tài liệu hội thảo xem đây là hạt nhân đầu tiên của bộ tham mưu cuộc khởi nghĩa và cho rằng trong số người dự có Nguyễn Trãi^[1].

Các nguồn tôi đọc không liệt kê đủ tên 19 người, nên bài này không đưa danh sách. Một số tên được nhắc là người dự hội thề: Lê Lai, Lê Hiểm, Trịnh Khả, Trương Lôi, Trương Chiến, Lê Văn Linh, Lê Văn An, Lê Liễu^[2]. Hà Đình Hùng dựa vào Lam Sơn thực lục (bản của Nguyễn Diên Niên, Lê Văn Uông, 2006), Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn và Khâm định Việt sử thông giám cương mục để viết về hậu thế của các nhân vật này; ông cũng nhắc "Sơn hà chi thệ" (lời thề sông núi) và đồng nhất nó với lời thề Lũng Nhai. Đồng nhất ấy là cách hiểu của tác giả bài báo khoa học, cần đối chiếu thêm với bản văn gốc^[2].

Địa điểm: Lũng Mi hay Ngọc Lặc

Nơi diễn ra hội thề vẫn là chủ đề tranh luận. Năm 2009, báo Tiền Phong đưa tin chính quyền xã Ngọc Phụng (huyện Thường Xuân, Thanh Hóa) lưu giữ nhiều hiện vật cổ do dân nhặt được, như kiếm, chuôi kiếm, dao, tiền cổ; ở đây còn có một bãi đá với nhiều tấm đá vuông dựng san sát mà người dân tin là nơi chôn nghĩa quân Lam Sơn, và đồi Bái Chanh được dân coi là nơi hội thề. Cùng bài báo, nhà nghiên cứu Phạm Tấn (Ban quản lý di tích và danh thắng Thanh Hóa) lập luận rằng hội thề không diễn ra ở Ngọc Phụng^[3].

Tháng 11/2012 và tháng 5/2013, huyện Thường Xuân cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa tổ chức khảo sát thực địa với các nhà nghiên cứu của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Viện Sử học, trường đại học và Hội Sử học Thanh Hóa, ở núi Pù Mé (làng Lũng Mi, xã Ngọc Phụng) và hai xã Phúc Thịnh, Kiên Thọ (huyện Ngọc Lặc). Hội thảo "Hội thề Lũng Nhai trong khởi nghĩa Lam Sơn" ngày 20/7/2013 có 31 tham luận. GS Phan Huy Lê nêu địa điểm là một làng ven sông Âm, dưới chân núi Pù Mé, nay là làng Lũng Mi (còn gọi là làng Mé), và phần lớn tham luận ủng hộ ý kiến này; Phạm Tấn vẫn đại diện cho quan điểm cho rằng hội thề ở Phúc Thịnh hoặc Kiên Thọ^[1].

Báo Tiền Phong năm 2013 ghi các hiện vật ở Ngọc Phụng gồm: nhóm 7 hiện vật bằng đồng, sắt, đá lưu tại UBND xã, trong đó 6 món (lao, khâu kiếm, đốc kiếm, mảnh trang trí, mảnh giá treo hình rồng, khánh) do dân phát hiện năm 2007 lúc canh tác và một tượng voi đá phát hiện năm 2008; ngoài ra còn nhóm hiện vật do một gia đình người Mường lưu giữ. Các hiện vật này được nối với Lam Sơn chủ yếu bằng truyền tương truyền; bài báo không nêu kết quả giám định niên đại^[1].

Năm 2024, theo lãnh đạo xã Thường Xuân được VietNamNet dẫn lại, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt quy hoạch bảo tồn, tôn tạo di tích Hội thề Lũng Nhai và các điểm liên quan ở xã Ngọc Phụng (nay thuộc xã Thường Xuân). Thôn Lũng Mi nằm trong vùng quy hoạch với khoảng 45 ha rừng, hướng tới du lịch văn hóa – lịch sử kết hợp sinh thái, kể cả ý tưởng tuyến cáp treo dài hơn 1,4 km^[4].

Công thần Lũng Nhai trong thờ cúng

Theo Hà Đình Hùng, nhà Lê sơ đãi ngộ công thần bằng phong tước, ban quốc tính "Lê", cấp ruộng thờ và cho lập đền. Lê Thái Tổ sau khi lên ngôi sai Nguyễn Trãi viết lời thề của tướng sĩ, con cháu công thần để nhớ ơn Lê Lai; tháng 12/1429 có chiếu cho thôn Dựng Tú lập đền thờ ở làng Tép và cấp 10 mẫu ruộng cho việc tế lễ. Năm 1481, Lê Thánh Tông viết chiếu bảo con cháu họ Lê và công thần ghi nhớ lời thề sông núi. Từ thời Lê Trung hưng trở đi, theo Thanh Hóa chư thần lục mà tác giả dẫn, các công thần Lũng Nhai sau khi mất đều được sắc phong và lập đền thờ: Lê Lai được sắc năm 1745, Trương Lôi và Trương Chiến năm 1753, Lê Hiểm năm 1771^[2].

Tác giả lưu ý hai điểm. Một là câu "hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi" là truyền thuyết, vì chưa thấy tư liệu lịch sử nhắc đến việc vua dặn làm giỗ Lê Lai trước ngày giỗ mình. Hai là các chính sách này vừa tri ân người có công vừa củng cố lòng trung thành và quyền lực của triều đình; việc phong thần là "mượn uy danh thần linh để bảo vệ vương quyền"^[2].

Những điểm chưa thống nhất

Thời điểm được nêu là tháng 3/1416 trong tài liệu hội thảo; các nguồn khác ghi chung chung là năm 1416. Số người dự (19 người) khá thống nhất, nhưng danh sách cụ thể và việc có Nguyễn Trãi hay không chưa được các nguồn tôi đọc làm rõ. Vị trí địa lý vẫn là điều các nhà nghiên cứu bàn luận, dù đa số nghiêng về Lũng Mi.