Khoa cử thời Mạc (1529–1592) và tấm bia tiến sĩ khoa Kỷ Sửu

Nhà Mạc giữ nếp khoa cử của Lê sơ

Sau khi lập triều năm 1527, nhà Mạc vẫn lấy Nho giáo làm nền tảng trị nước; Quốc Tử Giám và nhà Thái học tiếp tục là trung tâm giáo dục lớn nhất cả nước^[4]. Theo Nguyễn Thị Hiền, các vua Mạc nhiều lần cho tu sửa Văn Miếu – Quốc Tử Giám, dựng thêm điện Sùng Nho, nhà Thái học, nhà Minh Luân cùng các dãy xá sinh làm chỗ ở cho học trò; ở địa phương có những hội Tư văn, văn chỉ, văn từ thờ tiên hiền và khuyến học^[2]. Cách thi cũng theo nếp Lê sơ, gồm ba kỳ chính là thi Hương, thi Hội và thi Đình, ba năm mở một khoa^[4]. Sử liệu thời Nguyễn còn nhắc nhà Mạc bằng cụm "Mạc thị sùng Nho"^[5].

Khoa Kỷ Sửu (1529) và tấm bia đầu tiên

Khoa thi đầu tiên mở năm Minh Đức thứ 3 (1529) dưới thời Mạc Đăng Dung. Nguyễn Ngọc Chất cho biết khoa này có hơn 4.000 thí sinh, trong đó nhiều người là con cháu quan lại nhà Lê^[3]. Bài của Nguyễn Thanh Giang chép khoa này lấy đỗ 27 tiến sĩ; thi Đình ngày 18 tháng Hai, xướng danh ngày 24, trạng nguyên là Đỗ Tông, bảng nhãn Nguyễn Hãng, thám hoa Nguyễn Văn Huy^[4]. Đỗ Tông sinh năm 1504 ở Lại Ốc, Văn Giang (nay thuộc Hưng Yên), đỗ năm 26 tuổi và làm đến Đông các đại học sĩ^[4]. Văn bia khoa này, qua phần trích và thuật lại của hai tác giả, nhấn mạnh việc dùng văn giáo để rèn nhân tài, sửa trường học, ban học quy, và cho biết người đỗ được hưởng ân điển đầy đủ hơn so với trước^[3][4].

Các nguồn nêu số liệu khác nhau

Số khoa thi và số người đỗ không thống nhất giữa các nguồn. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long, báo Giáo dục & Thời đại và Nguyễn Thị Hiền đều nói nhà Mạc tổ chức 22 khoa^[1][2][4]. Riêng Nguyễn Ngọc Chất thống kê 21 khoa thi Hội, lấy đỗ 460 tiến sĩ, trong đó có 10 trạng nguyên^[3]. Nguyễn Thị Hiền, dẫn Trần Thị Vinh (2013), ghi 484 tiến sĩ và 11 trạng nguyên^[2]; báo Giáo dục & Thời đại ghi 485 tiến sĩ và 11 trạng nguyên^[4]. Wikipedia tiếng Việt, trong cùng một mục, vừa nói 22 kỳ khoa cử, vừa nói 21 kỳ thi Hội với 485 tiến sĩ và 13 trạng nguyên^[7]. Các nguồn không nêu cách đếm nên bài này không chọn con số nào và không giải thích được chỗ lệch.

Khoa thi giữa chiến tranh

Theo Wikipedia, khoa năm 1535 lấy Nguyễn Bỉnh Khiêm, Bùi Khắc Đốc và Nguyễn Thừa Hưu đỗ tiến sĩ cập đệ^[7]. Năm 1592, khi quân Lê – Trịnh đã áp sát Thăng Long, vua Mạc Mậu Hợp vẫn mở khoa thi đúng kỳ ở bên kia sông Hồng; Wikipedia ghi khoa này tổ chức ở Bồ Đề và lấy 18 tiến sĩ^[4][7]. Ba trạng nguyên người Hưng Yên là Đỗ Tông (1529), Nguyễn Kỳ (1541) và Dương Phúc Tư (1547) đều đỗ dưới thời Mạc^[4]. Nguyễn Kỳ được nhắc đến như trạng nguyên duy nhất vinh quy bái tổ ở chùa, nơi ông được gửi nuôi từ năm ba tuổi^[4][5].

Chỉ một khoa được dựng bia

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long cho biết trong thời nhà Mạc giữ kinh thành, dù tổ chức 22 khoa thi nhưng chỉ khoa 1529 được dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu; vì nội chiến với nhà Lê trung hưng, nhà Mạc chỉ dựng được hai bia, cho khoa 1518 (thời Lê sơ) và khoa 1529^[1]. Wikipedia chép hơi khác: việc khắc tên tiến sĩ vào bia ở Văn Miếu thời Mạc có hai lần, năm 1529 và năm 1536, và bia năm 1536 là bia của hai khoa nhà Lê (1502 và 1518), không phải khoa do nhà Mạc tổ chức^[6]. Hai nguồn lệch nhau ở khoa được dựng bia và năm dựng; bài này chưa đối chiếu được văn bia. Cả hai cùng nêu chiến tranh liên miên là lý do ít dựng bia, và Wikipedia đưa ra hai cách hiểu việc dựng bia cho tiến sĩ nhà Lê: nhà Mạc trân trọng nhân tài, hoặc muốn tranh thủ sự hợp tác của nho sĩ cũ^[6].

Cách nhìn của người đương thời và sử gia

Phạm Đình Hổ, qua bài của báo Giáo dục & Thời đại, nhận xét đề thi thời Mạc thường dài khoảng 200 chữ, nêu vấn đề rộng, buộc người thi phải thông kinh sử; ông cho rằng lối học tuy có phần phù phiếm hơn thời Lê sơ nhưng chưa đến nỗi hủ lậu^[5]. Nguyễn Ngọc Chất nhắc Nguyễn Bỉnh Khiêm, Giáp Hải, Nguyễn Dữ để cho thấy nhà Mạc có giới trí thức lớn, và chỉ ra rằng chính những bộ sử coi Mạc là "ngụy triều" vẫn ghi việc hơn hai mươi khoa thi chọn người tài^[3]. Nguyễn Thị Hiền cho rằng các khoa thi Nho học đào tạo một lớp trí thức vừa phục vụ triều đình, vừa là lực lượng sáng tác chủ yếu của văn học thời Mạc^[2].