Hồ Nguyên Trừng (1374?–1446): Tả tướng quốc nhà Hồ, người chế súng ở triều Minh và tác giả Nam Ông mộng lục

Gia thế và chức vụ

Hồ Nguyên Trừng, tự Mạnh Nguyên, là con trưởng của Hồ Quý Ly và là anh của Hồ Hán Thương; khi Hán Thương làm vua, ông giữ chức Tả tướng quốc^[1][3]. Năm sinh không được các nguồn tôi đọc chép thống nhất: Wikipedia tiếng Anh ghi 1374 (mất năm 1446, quê Đại Lai, Thanh Hóa), bài của Báo Đại biểu Nhân dân nói chưa rõ năm sinh, còn Sun Laichen chỉ cho biết ông mất ở tuổi 73^[4][1][3]. Cách tính tuổi của người xưa khiến hai con số 1374 và 73 không mâu thuẫn, nhưng vẫn cần đối chiếu thêm.

Cuộc chiến 1406–1407

Theo Đại Việt sử ký toàn thư do Báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại, cuối năm 1405, khi triều Hồ họp bàn cách đối phó với nhà Minh, ông nói rằng mình không ngại đánh, chỉ lo lòng dân có theo hay không^[1]. Sun Laichen, dựa vào sử liệu Hán và Việt, ghi rằng ngày 21/2/1407 trên sông Lục, quân Minh dùng súng tay "thần cơ" và pháo miệng bát để đánh hơn 500 chiến thuyền do Hồ Nguyên Trừng chỉ huy, giết hơn 10.000 người; ông lui về Muộn Hải, nơi Toàn thư chép ông chế súng và thuyền để chống giặc^[3]. Bài báo kể ông chiến đấu đến khi bị bắt ở cửa biển Kỳ La (Hà Tĩnh) rồi bị đưa sang Trung Quốc^[1]. Theo Sun, khoảng 17.000 người Việt, trong đó có nhiều thợ giỏi làm hỏa khí, bị đưa về Nam Kinh theo lệnh vua Vĩnh Lạc; trong số đó có Hồ Nguyên Trừng, tên Hán là Lê Trừng^[3].

Người chế súng ở triều Minh

Do giỏi chế tạo hỏa khí, ông được tha thay vì bị giam như cha và em. Theo Sun, ông làm việc ở Bộ Công, phụ trách chế súng, tên lửa và thuốc súng ở cục Binh trượng, về sau thăng đến Thượng thư Bộ Công^[3]. Báo Đại biểu Nhân dân cũng nêu chức Thượng thư Bộ Công, dẫn Minh sử cho rằng ông chế súng thần cơ gồm ba loại: loại lớn đặt trên lưng voi, loại vừa hai người khiêng, loại nhỏ một người vác vai^[1].

Một số chi tiết về ông mang tính truyền ngôn hoặc chưa chắc. Báo Đại biểu Nhân dân viết rằng mỗi khi bắn súng thần cơ, người Minh làm lễ tế Hồ Nguyên Trừng và gọi ông là ông tổ của súng thần công Trung Quốc^[1]. Sun chỉ nói rằng "một số ghi chép khác của Trung Quốc" cho biết khi triều Minh cúng "thần hỏa khí" thì cũng cúng cả ông, và một ghi chép không chính thức kể ông cùng hai người Việt khác lập thần cơ doanh trước năm 1412; Sun đánh giá ông "có lẽ" giữ vai trò quan trọng trong việc này, chứ không khẳng định chắc chắn^[3].

"Ai học ai" về kỹ thuật súng

Minh sử có một câu nổi tiếng: sau khi dẹp Giao Chỉ, nhà Minh học được phép làm súng thần cơ và lập thần cơ doanh. Câu này khiến nhiều người tin rằng người Trung Hoa học kỹ thuật súng từ người Việt^[3]. Sun Laichen bác bỏ cách hiểu đó: theo ông, Đại Việt có súng từ Trung Quốc khoảng năm 1390, rồi trong thời Minh chiếm đóng lại tiếp nhận thêm; nhưng ông cũng ghi nhận Đại Việt đã cải tiến một số chi tiết, như cách chèn nút gỗ cứng phía sau mũi tên của cây thương lửa để tăng tầm bắn và có thể cả bộ phận châm lửa có nắp che mưa, những kỹ thuật sau đó được người Minh dùng^[3]. Bản thân Sun không gán riêng các cải tiến này cho Hồ Nguyên Trừng; ông chỉ nêu ông là một trong những thợ Việt được đưa sang Trung Quốc.

Ông mất năm 1446 theo Báo Đại biểu Nhân dân và Wikipedia, thọ 73 tuổi theo Sun; con trai thay ông tiếp tục chế súng cho nhà Minh đến khi nghỉ hưu năm 1470, và đến năm 1489 con cháu của các thợ Việt này vẫn còn phục vụ triều Minh^[1][4][3].

Tác giả Nam Ông mộng lục

Ở nước ngoài, dưới bút danh Nam Ông, Hồ Nguyên Trừng viết Nam Ông mộng lục, gồm 31 thiên ghi người và việc Đại Việt thời Lý – Trần; sách có tựa của chính ông năm 1438, tựa của Hồ Huỳnh năm 1440 và hậu tự của Tống Chương năm 1442^[1]. Trong lời tựa, ông cho biết sách vở nước Nam bị binh lửa thiêu hủy nên ông ghi lại những gì còn nhớ, và gọi đó là "mộng" vì người biết chuyện chỉ còn mình ông^[1]. Phạm Văn Hưng gọi tác phẩm là một "nỗ lực hải ngoại" nhằm khẳng định văn hiến của Đại Việt trước Trung Hoa; ông phân tích hai thiên về nhân vật liệt nữ là Lê thái hậu và vợ Ngô Miễn, cho thấy tác giả kết hợp bút pháp văn với quan điểm đạo đức Nho giáo và mục đích chính trị^[2]. Báo Đại biểu Nhân dân còn cho rằng đây là tác phẩm tản văn ghi chép thời Lý – Trần xưa nhất còn lại; đó là nhận định của tác giả bài báo, chưa được tôi đối chiếu với các nghiên cứu văn học sử khác^[1].

Những điểm cần thận trọng

Hầu hết chi tiết về Hồ Nguyên Trừng ở triều Minh đến từ sử liệu Trung Hoa qua trung gian Sun Laichen và qua một bài báo phổ thông, chưa có bản gốc Minh sử hay Minh thực lục được đọc trực tiếp ở đây. Các đoạn mang tính truyền ngôn, như lễ tế ông khi bắn súng, nên được xem là thông tin phụ.