Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc (Di sản văn hóa thế giới UNESCO)

Khái quát và mốc ghi danh

Ngày 12/7/2025 (giờ Paris), tại kỳ họp thứ 47 của Ủy ban Di sản thế giới ở Paris, Chủ tịch kỳ họp là giáo sư Nikolay Nenov (Bulgaria) gõ búa công nhận quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới. Theo Tiền Phong, đây là di sản thế giới thứ chín của Việt Nam và là di sản liên tỉnh thứ hai sau Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà, trải rộng trên địa bàn Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng^[2]. Báo Văn hóa cho biết kỳ họp đạt sự nhất trí tuyệt đối, mọi thành viên tham dự đều ủng hộ việc ghi danh^[3].

Hồ sơ UNESCO mô tả tài sản gồm 12 thành phần nằm trên các dãy núi có rừng, vùng đất thấp và thung lũng sông, với diện tích vùng lõi 525,748 ha^[1]. Báo Lào Cai dẫn thông tin của TTXVN, ghi thêm vùng đệm rộng 4.380,19 ha^[4].

Phật giáo Trúc Lâm làm cốt lõi

Theo UNESCO, thiền phái Trúc Lâm (“Rừng trúc”) do các vua Trần sáng lập từ thế kỷ XIII, nổi bật là vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông, và gắn với cảnh quan núi thiêng Yên Tử. Đây là một hệ thống triết lý và tinh thần dung hợp giữa Phật giáo Đại thừa với đạo đức Nho giáo, vũ trụ quan Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa Việt Nam, dựa trên các giá trị hòa bình, hòa giải và hòa hợp^[1]. Tiền Phong cho biết dòng thiền này gắn với hơn 700 năm hình thành, phát triển và lan tỏa^[2].

Các thành phần của quần thể

Danh sách thành phần của UNESCO trải từ Yên Tử đến Côn Sơn – Kiếp Bạc, gồm Thái miếu nhà Trần, cụm di tích chùa Hoa Yên và am Ngọa Vân ở Yên Tử, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, chùa Thanh Mai, chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, chùa Lân, bãi cọc Yên Giang cùng một số điểm khác^[1]. Báo Văn hóa liệt kê các di tích quốc gia đặc biệt thuộc quần thể gồm Yên Tử, khu di tích nhà Trần ở Đông Triều, Vĩnh Nghiêm, Bổ Đà, Côn Sơn – Kiếp Bạc và An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương^[3].

Giá trị nổi bật

UNESCO ghi nhận quần thể là chứng tích xuất sắc về các giai đoạn phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, một truyền thống thiền học riêng của Việt Nam, và gắn trực tiếp với việc sáng lập, truyền bá dòng thiền này. Hồ sơ nêu các lễ hội, hành hương và những di sản phi vật thể như kinh sách, truyện kể, thơ ca, truyền thuyết, cùng mộc bản khắc chữ Hán – Nôm, là bằng chứng cho tư tưởng và ảnh hưởng của thiền phái^[1]. Theo báo Tiền Phong và Báo Văn hóa, quần thể được công nhận theo tiêu chí (iii) và (vi)^[2][3].

Hành trình lập hồ sơ

Cục trưởng Cục Di sản văn hóa cho biết việc nghiên cứu bắt đầu từ năm 2013, khi đưa các cụm di tích ở Quảng Ninh và Bắc Giang cũ (nay là Bắc Ninh) vào Danh mục dự kiến; đến năm 2020 Thủ tướng giao bổ sung di tích ở Hải Dương cũ (nay là Hải Phòng) để bảo đảm tính toàn vẹn^[3]. Báo Lào Cai lại dẫn lời Phó Chủ tịch tỉnh Quảng Ninh rằng tỉnh được giao chủ trì xây dựng hồ sơ từ năm 2020^[4]. Hai mốc này không trùng nhau, có thể vì một bên nói về việc nghiên cứu, bên kia nói về nhiệm vụ lập hồ sơ.

Ngày 26/1/2024, hồ sơ được gửi UNESCO với 2.139 trang tài liệu, 101 sơ đồ và bản đồ, 196 bản vẽ kiến trúc, 260 bản vẽ khảo cổ và 1.141 ảnh, do hơn 100 chuyên gia trong và ngoài nước tham gia. Đến tháng 3/2024, UNESCO phúc đáp hồ sơ đáp ứng mọi yêu cầu kỹ thuật và sẽ được gửi Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS) để đánh giá^[5].

Bảo vệ và thách thức

Theo UNESCO, tài sản do Nhà nước sở hữu, các thành phần thuộc di tích quốc gia đặc biệt, rừng phòng hộ, vườn quốc gia và khu bảo tồn, và do ủy ban nhân dân ba tỉnh quản lý dưới sự điều phối của Ban Quản lý Yên Tử theo một kế hoạch quản lý có tính ràng buộc pháp lý^[1]. UNESCO khuyến nghị ngăn chặn khai thác cát và khai thác than trái phép ở thượng nguồn vùng đệm, xử lý nước thải sinh hoạt và phân bón từ nông nghiệp làm ô nhiễm sông, lập bản đồ khảo cổ toàn diện cho khu vực Yên Tử, tăng cường an ninh cho các mộc bản và xây dựng kế hoạch quản lý du lịch chính thức khi lượng khách tăng^[1].