Dân tộc Sán Chay

Tên gọi và nguồn gốc

Người Sán Chay tự gọi mình là Sán Chay; trong tài liệu còn gặp các tên gọi khác như Hờn Bán, Chùng^[1][2]. Cộng đồng gồm hai nhóm địa phương là Cao Lan và Sán Chỉ^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hai nhóm có nhiều dòng họ chung nhưng cũng có những họ riêng^[2].

Tổ tiên người Sán Chay được cho là từng sống ở miền nam Trung Quốc rồi di cư sang Việt Nam. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu mốc khoảng 400 năm trước, còn Bảo tàng Dân tộc học nêu khoảng từ 300 đến 500 năm trước^[1][2]. Cuộc điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 201.398 người Sán Chay^[1].

Địa bàn cư trú

Người Sán Chay cư trú xen kẽ với các dân tộc khác ở vùng Đông Bắc^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, địa bàn của họ gồm Tuyên Quang, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ cùng vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) và vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ)^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Cao Lan thuộc nhóm Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Đai), còn tiếng Sán Chỉ thuộc nhóm Hán (ngữ hệ Hán - Tạng)^[1][2]. Về chữ viết, người Sán Chay dùng chữ Hán trong cúng bái và để chép các bài hát^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Sán Chay là cư dân nông nghiệp, làm ruộng nước thành thạo^[1][2]. Nương rẫy vẫn giữ vai trò quan trọng và lối chọc lỗ tra hạt còn tồn tại đến nay^[1]. Đánh cá cũng có vị trí đáng kể, dùng vợt ôm và giỏ có hom, cung cấp nguồn thực phẩm giàu đạm^[1].

Theo Bảo tàng Dân tộc học, kinh tế vườn đồi với vải, nhãn, hồng đang phát triển; nghề nuôi ong được nhiều gia đình đưa vào nguồn thu chính; chăn nuôi trâu bò hiện chủ yếu phục vụ bán ra thị trường^[2]. Về ăn uống, cơm tẻ là chính, rượu được dùng nhiều nhất là dịp tết, lễ; đàn ông hút thuốc lào, phụ nữ ăn trầu^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, giống nhà người Tày cùng địa phương; nhà thường quay lưng lên đồi, nhìn ra ruộng, xung quanh có vườn cây lưu niên^[1]. Bảo tàng Dân tộc học cho biết trước đây còn có kiểu nhà nửa sàn nửa đất (nay không còn); ngày nay phần lớn người dân ở nhà xây, một số ít vẫn giữ nhà sàn^[2]. Khi làm nhà mới, việc chọn đất, hướng và ngày giờ được coi trọng^[1].

Trang phục

Phụ nữ truyền thống mặc váy chàm và áo dài, có hoa văn ở hò áo và lưng áo^[1][2]. Áo uyên ương gọi là "pù đăn đinh", hoa văn thường thấy là ngôi sao tám cánh. Ngày thường chị em dùng một thắt lưng chàm; dịp tết, lễ dùng hai đến ba thắt lưng lụa hoặc nhiễu nhiều màu. Bộ nữ phục truyền thống gồm váy, áo, yếm, thắt lưng và khăn; khi đi lại thường đeo túi lưới sau lưng như chiếc ba lô^[1]. Nam giới mặc áo chàm, quần dài^[2]. Ngày nay trang phục hằng ngày gần giống người Kinh^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước Cách mạng tháng Tám, ruộng đất đã tư hữu hóa và xã hội phân hóa giai cấp rõ; các bản có tổ chức tự quản gọi là khán thủ, do dân bầu^[1]. Dòng họ giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt cộng đồng, lớn nhất là các họ Hoàng, Trần, La, Ninh; chi họ và nhóm hương hỏa là chỗ dựa của đời sống chung^[1]. Ngày nay tổ chức xã hội vận hành theo bộ máy hành chính nhà nước, nhưng vai trò của trưởng thôn, bản, người có uy tín và trưởng họ vẫn được coi trọng^[2].

Trong lễ cưới, lễ vật và trang phục được tập trung giữa nhà để quan lang làm phép; quan lang giương ô cho đoàn đi qua. Cô dâu đi chân đất về nhà chồng, rồi ở nhà cha mẹ đẻ cho đến gần lúc sinh mới về hẳn nhà chồng. Ông mối được coi như cha mẹ, khi ông mất phải để tang^[1]. Sau khi sinh, trong 42 ngày không cho người lạ vào nhà; ba ngày sau sinh có lễ ba mai^[1]. Tang ma do thầy tào chủ trì, nhiều nghi lễ chịu ảnh hưởng của Đạo giáo và Phật giáo, nhà táng được làm công phu^[1][2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Sán Chay thờ cúng tổ tiên, trời đất, thổ công, bà mụ, thần nông và thần chăn nuôi; phổ biến nhất là thờ Ngọc Hoàng, Phật Nam Hoa và Táo Quân^[1]. Bàn thờ đơn sơ, có khi chỉ là ống tre cắm hương; trước Tết Nguyên đán, bàn thờ được quét dọn và dán giấy đỏ^[1][2]. Họ theo âm lịch và ăn tết như người Tày^[1]. Ở một số nơi, ngày hội có các trò như "trồng chuối", "vặn rau cải"; trò chơi dân gian có đánh cầu lông, đánh quay^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Sán Chay có vốn truyện cổ tích và thơ ca. Sình ca là lối hát giao duyên nam nữ, gồm hát trong bản vào ban đêm và hát trên đường hoặc ở chợ; ngoài ra còn có ca đám cưới và hát ru^[1]. Bảo tàng Dân tộc học nêu thêm các điệu múa trống, múa chim, múa đâm cá, múa thắp đèn, cùng nhạc cụ tiêu biểu là trống tang bằng sành và khèn ống nứa^[2].

Báo Văn hóa ghi nhận ở xã Phú Lương (Tuyên Quang), các điệu múa dân gian của nhóm Cao Lan vốn sinh ra từ lao động sản xuất, gồm múa cờ (sêu cẩy), múa kiếm (mú kêm), múa chim gâu (tệt nộc lau), múa khai đèn (mù tệt tăng), múa cầu mùa (mú càu mù), múa giã cốm (pong loóng) và soọc cộng (múa xúc tép). Từ ngày 6 đến 15/11/2025, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tuyên Quang mở lớp xây dựng mô hình bảo tồn các điệu múa này cho khoảng 50 nghệ nhân và học viên^[3].