Dân tộc La Chí

Tên gọi và nguồn gốc

La Chí là tên gọi chung của cộng đồng này; tên tự gọi là Cù Tê^[1][2]. Một bài báo của Báo Lào Cai cũng ghi họ còn gọi là Cù Tê hoặc La Quả^[6]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 15.126 người^[1][2].

Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết người La Chí cư trú lâu đời ở Hà Giang và Lào Cai^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi lại những truyện kể về tổ tiên của họ là Hoàng Vần Thùng và Pủ Lô Tô^[2].

Địa bàn cư trú

Người La Chí hiện sống theo từng làng ở vùng núi đất thuộc các huyện Hoàng Su Phì và Xín Mần, tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu thêm một số ít cư trú ở huyện Mường Khương và Bắc Hà (Lào Cai), sống đan xen với người Tày, Nùng, Dao, mỗi bản thường 10 - 15 nóc nhà^[2] (tên huyện theo cách ghi của nguồn). Cùng với La Ha, Cơ Lao và Pu Péo, La Chí thuộc nhóm các dân tộc nói ngôn ngữ Kađai, sống ở vùng núi cao, hẻo lánh giáp biên giới phía Bắc^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng La Chí thuộc nhóm Ka Đai (ngữ hệ Thái - Ka Đai), cùng nhóm với tiếng La Ha, Cơ Lao và Pu Péo^[1]. Ngôn ngữ của các dân tộc nhóm này còn lưu dấu vết quan hệ lâu đời với cư dân nói ngôn ngữ Nam Á và Nam Đảo^[3]. Do sống xen kẽ, nhiều người La Chí trẻ ở một số nơi không còn nói tiếng mẹ đẻ mà dùng tiếng Nùng hoặc tiếng Dao^[2]. Các nguồn đọc được không nhắc tới chữ viết riêng; kiến thức và kinh nghiệm dân gian được truyền miệng qua các thế hệ^[1].

Kinh tế truyền thống

Người La Chí giỏi khai khẩn đất, làm ruộng bậc thang và trồng lúa nước. Lúa nếp gặt bằng hái nhắt, lúa tẻ gặt bằng liềm, và lúa được đập trong máng gỗ ngay ngoài ruộng. Họ có ba loại nương dùng ba công cụ là gậy chọc lỗ, cuốc và cày; nương tốt nhất dành để trồng chàm và bông^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, lúa là cây trồng chính, từ những năm 1990 chè trở thành hàng hóa có giá trị; người dân còn nuôi trâu, ngựa, dê, lợn, gà, vịt và nuôi cá ruộng. Nghề dệt đã mai một, nghề đan lát vẫn phổ biến^[2].

Cơm được nấu bằng hơi nước: cơm sôi vớt sang chõ để đồ nên khô và dẻo. Thực phẩm được bảo quản bằng cách sấy khô hoặc làm thịt chua, trong đó da trâu sấy là món được ưa chuộng^[1]. Phụ nữ dùng địu đan bằng giang hoặc vải đeo qua trán, đàn ông dùng địu hai quai hoặc đòn gánh^[1].

Nhà ở

Mỗi gia đình La Chí có một quần thể kiến trúc gồm nhà sàn, nhà trệt và kho thóc trong không gian hẹp. Nhà gồm hai phần bằng nhau có mái lồng vào nhau: nhà sàn để ở, nhà trệt làm bếp. Khi lên nhà mới, gia đình phải mời thầy cúng xua ma, và trong 13 ngày đầu bếp lửa luôn phải sáng^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả đây là kiểu nhà nửa sàn nửa trệt, phần nhà sàn ba gian để ở^[2][3].

Trang phục

Nam giới mặc áo dài năm thân cài khuy bên nách phải, để tóc dài, đội khăn cuốn hoặc khăn xếp, đeo túi vải chàm viền đỏ và vòng tay; thầy cúng có y phục riêng^[1]. Phụ nữ phổ biến mặc quần, một số ít mặc váy; bộ truyền thống gồm áo dài tứ thân xẻ giữa, yếm thêu và thắt lưng vải. Dịp tết, lễ họ có thể mặc ba chiếc áo lồng vào nhau, đội khăn dài gần 3 mét, màu chàm đen được ưa chuộng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, trang phục truyền thống đã mai một nhiều, người dân thường mặc quần áo giống người Kinh^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình ba thế hệ, hoặc các cặp vợ chồng cùng thế hệ chung sống, là phổ biến. Mỗi họ có một người lo việc cúng bái, không nhất thiết là trưởng họ, được chọn bằng cách bói xương đùi gà. Cách gọi tên theo lối phụ tử: họ, pô (bố), tên con, tên riêng; người mẹ được gọi theo tên con cả và tên chồng. Trẻ sơ sinh thường nhận bố mẹ nuôi^[1]. Gia đình theo chế độ phụ quyền, con theo họ cha; người cha, hoặc con trai cả khi cha già yếu, quản lý mọi việc trong nhà, và mỗi dòng họ có trống, chiêng riêng dùng trong cúng bái^[2].

Trong lễ cưới, khi đón dâu tới chân cầu thang nhà sàn, nhà trai chuẩn bị thùng nước ấm để phù dâu rửa chân cho cô dâu và rửa chân mình. Hòm tre do cô dâu đan và đựng tư trang là biểu tượng của hạnh phúc; chỉ khi ly hôn mới bỏ, nếu không thì dùng đến khi chết và chôn theo^[1]. Theo bảo tàng, đàn ông đan những đôi hòm tre trang trí hoa văn để cô dâu đựng tư trang^[2]. Tổ tiên được cúng ba đời với nam và hai đời với nữ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người La Chí cúng tổ tiên vào các dịp lễ, Tết. Mỗi người đàn ông đã có vợ có thể có bàn thờ riêng trong cùng một nhà, bố ở vị trí đầu tiên; bàn thờ phải qua ba lần cúng rồi dỡ đi lập lại mới được coi là hoàn thành^[1][2].

Tết Khu Cù Tê là Tết tháng Bảy âm lịch, tổ chức hằng năm sau khi cày cấy xong^[2], gắn với tín ngưỡng thờ tổ tiên và văn hóa uống rượu của cộng đồng^[6]. Theo bài báo ở xã Nậm Khánh (huyện Bắc Hà, Lào Cai), mỗi bản tự quyết định số ngày ăn Tết nhưng không quá 15 ngày. Chủ lễ gọi là "Mổ Cóc", là người có uy tín, gia đình hạnh phúc, được chọn bằng cách hội đồng trưởng tộc xem chân gà khô. Mọi người mang xôi, rượu, thịt tới nhà cộng đồng; khi tổ tiên và các vong hồn "tụ về", Mổ Cóc đọc văn tế và làm lễ, sau đó già làng và trưởng họ làm lễ theo. Tù và, chiêng, trống nổi lên, các chủ lễ nâng chén rượu hoẵng, cả nhà cùng "ăn cỗ" trên khu đất rộng và tổ chức đi cà kheo, đánh đu. Người La Chí cầu tổ tiên phù hộ ruộng lúa tốt, trâu ngựa sinh sôi; bài báo cho rằng quy mô Tết đã giảm do dân cư di cư, thiếu đạo cụ và nhạc cụ, đồng thời ghi nhận Tết Khu Cù Tê được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015^[4]. Một nghiên cứu năm 2025 về Tết Khu Cù Tê ở vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang, cho thấy cộng đồng La Chí tự tổ chức, truyền dạy và gìn giữ lễ hội theo truyền thống^[5].

Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo lại nhắc tới Tết Nguyên đán, khi nam nữ tụ tập ở bãi rộng chơi ném còn, đánh quay, đu thăng bằng, và Tết tháng Tám với trò đu dây^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Thần thoại và cổ tích của người La Chí phong phú, giải thích các hiện tượng tự nhiên và xã hội theo quan niệm dân gian. Vào tết và lễ hội, trai gái hát đối đáp, chơi đàn tính ba dây và đàn môi; trống, chiêng được dùng phổ biến^[1][2]. Trẻ em thích chơi ống phốc^[1].